Kriz Geçiyor, Yetki Neden Kalıyor?

Bir tehlike ortaya çıktığında yeni bir yetki yaratmak kolay anlaşılır. Daha fazla veri toplanır, daha sık kontrol yapılır, yeni bir birim kurulur, bütçe hızla açılır. İnsanlar da çoğu zaman buna razı olur; çünkü ortada gerçek bir sorun vardır. İlginç olan, tehlike azaldığında aynı mekanizmaların neden aynı hızla ortadan kalkmadığı.

Bir kurum yeni yetkiyi birkaç günde kazanabilir, fakat geri vermesi yıllar sürebilir. Geçici form kalıcı kayıt haline gelir, kriz için kurulan ekip başka görevler bulur, acil bütçeyle alınan sistem artık “yatırım yapılmış kaynak” olduğu için kullanılmaya devam eder. Yetki yalnız emir verme gücü değildir; onun çevresinde insanlar, bütçeler, yazılımlar ve kariyerler oluşur. Kriz biter, kurumun yeni çıkarları kalır.

Geçicinin kurumsal ömrü

“Üç ay için” kurulan düzen zamanla sıradanlaşabilir. İlk uzatma gerçekten gerekli görülür, ikincisi alışkanlıkla gelir, üçüncüsünde artık kimse başlangıç tarihini hatırlamaz. İnsanlar yeni prosedürü işin doğal parçası saymaya başlar.

Bu yalnız devletin olağanüstü yetkilerinde görülmez. Şirketler de kriz döneminde çalışanlardan daha fazla raporlama isteyebilir; kriz geçse bile raporlar kalır. Okul güvenlik nedeniyle yeni giriş sistemi kurar, yıllar sonra aynı kayıtlar başka amaçlarla kullanılmaya başlanır. Topluluk geçici koordinatöre geniş yetki verir, sonra “zaten işleri o biliyor” diyerek rolü korur.

İstisna bir kez gündelik rutine girdiğinde, onu kaldırmak yeni bir değişiklik gibi görünür. Oysa değişiklik aslında başlangıçta yapılmıştı. Normal olanın hafızası silindikçe geçici tedbir kendisini normal diye sunar.

Kurulan aygıt iş aramaya başlar

Yetkinin kalıcılığının maddi bir tarafı var. Pahalı bir kamera ağı, veri sistemi, yeni departman ya da uzman kadro kurulduysa bunların kullanılmaması “israf” gibi algılanabilir. Kurum yaptığı yatırımı gerekçelendirmek ister.

Böylece araç amaç aramaya başlayabilir. Başlangıçta belirli tehdit için toplanan veri, başka denetimlere açılır. Kriz için kullanılan birim yeni görev alanları bulur. Bir kapasite var olduğu için kullanımının da gerekli olduğu varsayılır.

Bu noktada soru tersine döner. Artık “Bu araç gerekli mi?” değil, “Bu araçla başka ne yapabiliriz?” denir. Yetki kendi işlevini üretmeye başlar.

İktidarın kalıcılığını yalnız yöneticilerin güç sevgisiyle açıklamak bu yüzden eksik. Kurumsal yatırım, bütçe, uzmanlık ve kariyer yapısı da yetkinin arkasına yerleşir.

Verinin unutmayı bilmemesi

Kriz sırasında veri toplamak gerçekten yararlı olabilir. Sağlık, afet veya güvenlik gibi alanlarda doğru kayıt hayat kurtarabilir. Fakat verinin tuhaf bir özelliği vardır: Toplandıktan sonra fiziksel bir kontrol noktası gibi kendiliğinden ortadan kalkmaz.

Başlangıç amacı kaybolsa bile veri saklanır, başka sistemlerle birleştirilir, yeni analizlerde kullanılır. Kişi bir kez belirli kategoriye girdiyse kriz bittikten sonra bile o geçmiş kayıt gelecekteki kararları etkileyebilir.

Burada “silmek” teknik bir işlem olmaktan çıkıp siyasi bir meseleye dönüşür. Kurum neden bilgiyi tutmaya devam ediyor? Gelecekte işe yarayabilir ihtimali, her şeyi sonsuza kadar saklamaya yeter mi? İnsanların geçmişte bıraktığı izler ne zaman artık kurumun malı olmaktan çıkar?

Kriz yetkisi zamanla daralsa bile veri kalıyorsa iktidarın bir bölümü sessiz biçimde yaşamaya devam eder.

Yetkiyi kaldıracak kimse olmaması

Yeni yetkinin sahibi bellidir; kaldırma sorumluluğu çoğu zaman sahipsiz. Bir düzenleme yapılırken hangi kurumun uygulayacağı açıkça yazılır, ama koşullar ortadan kalktığında kimin “artık gerek yok” diyeceği belirsiz olabilir.

Üstelik yetkiyi kullanan kurumdan kendi gücünün gereksiz hale geldiğini ilan etmesini beklemek tuhaf bir teşvik yaratır. Kendi bütçesini, personelini veya önemini azaltacak kararı neden o versin? İyi niyetli yöneticiler bile gelecekte yeniden kriz çıkabileceğini düşünerek kapasiteyi korumayı tercih edebilir.

Bu nedenle geçicilik yalnız başlangıçta verilen bir söz olduğunda zayıf kalır. Yetkinin süresi dolunca kendiliğinden sona ermesi ile ancak yeni bir kararla sona ermesi arasında büyük fark vardır. Birincide devam etmek gerekçe ister, ikincide kaldırmak.

İktidar genellikle ikinci tasarımı sever.

Hafızamız yeni normu ne kadar hızlı kabul ediyor?

İnsanlar da alışıyor. İlk gün rahatsız olduğumuz kontrol birkaç ay sonra rutine dönüşüyor. Uygulamada her girişte izin vermek, kapıda kimlik göstermek, işyerinde konum paylaşmak veya belirli bilgileri düzenli raporlamak “zaten hep böyleydi” hissi yaratabiliyor.

Bu uyum her zaman rıza değil. İnsan günlük hayatını sürdürebilmek için prosedürü öğreniyor ve enerjisini başka yere ayırıyor. Fakat tam da bu nedenle eski sınırın nerede olduğunu hatırlamak zorlaşıyor.

Kriz geçerken yetkinin kalmasının en güçlü desteklerinden biri belki unutma. İnsanlar eski düzeni hatırlamadığında yeni düzenin gerekçesi de sorgulanmıyor.

Bir tehlike gerçekten daha fazla koordinasyon ve yetki gerektirebilir. Fakat yetkinin meşruiyeti başlangıç anındaki korkuya sonsuza kadar dayanamaz. Koşullar değiştiğinde aynı soru yeniden açılmadıkça “geçici” kelimesi zamanın değil, iktidarın lehine çalışan bir söze dönüşür.

Krizlerin bitiş tarihi vardır. Kriz sayesinde kurulan kurumların ise çoğu zaman yoktur.