Bir sosyal medya hesabınız kapanıyor. Bir satış platformu mağazanızı askıya alıyor. Uygulama içindeki içerikleriniz görünmez hale geliyor.
Bir sosyal medya hesabınız kapanıyor. Bir satış platformu mağazanızı askıya alıyor. Uygulama içindeki içerikleriniz görünmez hale geliyor. İşinizi platform üzerinden yapıyorsanız hesabınıza getirilen kısıtlama doğrudan gelirinizi kesebiliyor. Karşınıza polis çıkmıyor, mahkeme kararı gelmiyor, devlet memuru kapıyı çalmıyor. Yine de hayatınızın önemli bir bölümü bir anda değişiyor.
“Özel şirket, isterse kullanmazsın” cevabı kâğıt üzerinde basit. Fakat milyonlarca insanın iletişimi, işi, müşterisi veya kamusal görünürlüğü birkaç platformda toplandığında çıkışın bedeli büyüyor. Bir şirketin kullanım koşulu hukuken yasa değildir; gündelik etkisi bazı insanlar için yasak kadar sert olabilir.
Kabul etmediğimiz sözleşme
Platforma girerken kuralları “kabul ediyoruz”. Bu rızanın nasıl oluştuğunu biliyoruz: uzun bir metin, küçük bir kutu, tek tuş. Sonra şirket kuralları değiştiriyor; hizmeti kullanmaya devam etmek yeni şartların kabulü sayılabiliyor.
Buradaki gariplik, sözleşmenin iki eşit taraf arasında pazarlık edilmemesi. Kullanıcı tek tek maddeleri değiştiremiyor. Milyonlarca kişiye aynı koşul sunuluyor. Hukuken gönüllü görünen ilişki, pratikte “ya tamamı ya hiçbiri” biçiminde işliyor.
Bu durum platformu otomatik olarak devlet yapmıyor. Kullanıcı gerçekten başka hizmete geçebilir, şirketin zor kullanma tekeli yoktur. Fakat ağ etkisi büyüdükçe alternatifin varlığı kâğıt üzerinde kalabilir. Arkadaşlar, müşteriler, takipçiler veya iş fırsatları aynı yerdeyse çıkmak yalnız uygulama silmek değildir; sosyal ve ekonomik çevreden bir bölümünü bırakmaktır.
Reddetmenin bedeli yükseldikçe sözleşmenin gönüllülüğü daha tartışmalı hale gelir.
Kuralı yapan, uygulayan ve yargılayan aynı yer
Devlet hukukunda en azından teoride yasayı yapan, uygulayan ve uyuşmazlığı değerlendiren kurumlar birbirinden ayrılabilir. Platformda bu roller büyük ölçüde aynı şirket içinde toplanır. Kuralı şirket yazar, ihlali kendi sistemi tespit eder, cezayı uygular, itirazı yine kendi mekanizması inceler.
Bu merkezi yapı hızlıdır. Milyarlarca içerik ve işlem başka türlü yönetilemez gibi görünebilir. Fakat hata olduğunda kullanıcının bağımsız bir muhataba ulaşması çok zordur. “İtiraz et” düğmesi vardır ama itirazın kim tarafından ve hangi bilgiyle değerlendirildiği belirsiz olabilir.
Şirketin kendi kurallarını uygulaması normal ticari faaliyet gibi görünür. Sorun, platform toplumun önemli bir iletişim altyapısına dönüştüğünde büyür. Bir hesap kapatma kararı yalnız şirket ile müşteri arasındaki anlaşmazlık olmaktan çıkıp kişinin kamusal konuşma alanına erişimini etkileyebilir.
Özel mülkiyet ile kamusal işlev arasındaki çizgi burada bulanıklaşıyor.
Moderasyon olmadan da olmuyor
Platform kurallarını eleştirmek kolayca “hiç kural olmasın” noktasına götürülebilir. Bu da gerçekçi değil. Taciz, tehdit, dolandırıcılık, çocuk istismarı, organize spam veya hedefli saldırı gibi sorunlar karşısında platformun hiçbir şey yapmaması, güçlü ve örgütlü grupların alanı ele geçirmesine yol açabilir.
Kuralsızlık da güçsüz olanı korumuyor. En çok bağıran, en çok hesabı olan, en çok para harcayan veya koordineli saldırı yapabilen öne çıkar. Bu nedenle moderasyonun varlığı değil, kimin kuralları hangi koşullarda oluşturduğu daha ilginç soru.
Kullanıcıların güvenliği ile şirketin marka güvenliği aynı şey değil. Platform bazen reklamverenleri rahatsız eden içeriği, kullanıcıya zarar veren içerikten daha hızlı sınırlayabilir. Ticari öncelikler “topluluk standardı” dili içinde kamusal değer gibi sunulabilir.
Görünürlük yasağı yazılı yasaktan daha sessiz
Platform iktidarı yalnız hesabı kapatmakla çalışmıyor. Bir içeriği daha az göstermek, önerilerden çıkarmak, para kazanmasını sınırlamak veya aramada geri düşürmek çok daha sessiz araçlar.
Kullanıcı çoğu zaman gerçekten cezalandırılıp cezalandırılmadığını bile bilmiyor. Görünürlük düştüğünde bunun içeriğin ilgisizliğinden mi, algoritma değişikliğinden mi, moderasyon kararından mı kaynaklandığını ayırt etmek zor. İktidarın en rahat biçimlerinden biri burada ortaya çıkıyor: Sonuç var, kararın kendisi görünmüyor.
Devlet bir yayını yasakladığında açık bir siyasi çatışma doğabilir. Platform aynı yayını tavsiye etmediğinde ortada yasak görünmez; yalnız trafik azalır. Teknik sıralama ile editoryal karar arasındaki sınır da giderek bulanıklaşır.
Kullanıcı mıyız, yönetilen topluluk mu?
Platformlar kendilerini çoğu zaman hizmet sağlayıcı olarak anlatıyor. Ama milyonlarca insanın birbirini bulduğu, ticaret yaptığı, haber aldığı ve konuştuğu yerleri düzenlemek yalnız teknik hizmet değil. Kimin görüleceğine, hangi davranışın kabul edilebilir olduğuna ve hangi hesabın dışarı atılacağına dair sürekli kararlar alınıyor.
Bu açıdan platform “topluluk” kelimesini seviyor ama topluluğun kuralları üzerinde topluluğun etkisi çok sınırlı. Kullanıcılar geri bildirim verebilir, tepki gösterebilir, bazen şirketi politika değiştirmeye zorlayabilir. Yine de mülkiyet ve son karar hakkı başka yerde.
Buradaki gerilim kolay çözülmüyor. Platform özel şirket diye bütün kararını dokunulmaz saymak da, özel bir hizmeti devlet kurumu gibi yönetmek de sorunlu olabilir.
Fakat bir şey açık: Bir kurum hayatımızın önemli bir bölümünde kural koyuyor, görünürlüğümüzü belirliyor, bizi dışarı çıkarabiliyor ve bunu yaparken kuralları tek taraflı değiştirebiliyorsa “sadece bir uygulama” demek giderek daha az açıklayıcı.
Kanun ile kullanım koşulu aynı şey değil. Ama gündelik hayatta bir kuralın gücü bazen hangi kitapta yazdığından çok, ona hayır dediğimizde ne kaybettiğimizle ölçülüyor.