“Kararı halka yaklaştıralım” fikrine itiraz etmek zor. Mahallede yapılacak parkı Ankara’daki bir masa değil mahallede yaşayanlar konuşsun; köyün suyuna ilişkin kararı o suyu kullananlar versin; belediye bütçesinin bir bölümü semtlerde tartışılsın.
“Kararı halka yaklaştıralım” fikrine itiraz etmek zor. Mahallede yapılacak parkı Ankara’daki bir masa değil mahallede yaşayanlar konuşsun; köyün suyuna ilişkin kararı o suyu kullananlar versin; belediye bütçesinin bir bölümü semtlerde tartışılsın. Uzak merkezlerin gündelik hayatı ne kadar kolay yanlış okuyabildiğini biliyoruz.
Fakat mesafenin kısalması güç ilişkisinin kendiliğinden kaybolduğu anlamına gelmiyor. Bazen merkezden yerele inen yetki, mahallede zaten güçlü olanların eline geçiyor. Karar yakına geliyor ama bize gelmiyor.
Mahalle de küçük bir dünya
Yerel ölçeği romantikleştirmek kolay. İnsanlar birbirini tanır, yüz yüze konuşur, sorunlar daha somuttur. Aynı yakınlık baskıyı da büyütebilir. Büyük şehirde görünmez kalabilen biri küçük yerde ailesi, mesleği, yaşam biçimi veya siyasi görüşü üzerinden çok daha yoğun bir sosyal denetime maruz kalabilir.
Yerel çoğunluk, merkezî çoğunluktan otomatik olarak daha nazik değildir. Mülk sahipleri kiracılardan, uzun süredir yaşayanlar yeni gelenlerden, çoğunluk kimliği küçük gruplardan daha fazla söz sahibi olabilir. Toplantı herkese açık olsa bile kimin rahat konuşabildiği aynı olmayabilir.
Bu nedenle “yerel olan demokratiktir” cümlesi fazla hızlı. Yerel olan yalnız daha yakındır. Yakınlığın özgürlük mü yoksa daha sıkı bir denetim mi üreteceği başka ilişkilere bağlı.
Yetki var, para yok
Yerelleşmenin en tanıdık tuzaklarından biri sorumluluğun aşağıya, kaynağın yukarıda kalması. Yerel birime görev verilir ama bütçe merkezden onaylanır. Belediye hizmetten sorumludur ama gelir kalemlerini belirleyemez. Mahalle kurulu öneri üretir, harcama yetkisi başka yerde kalır.
Bu durumda merkez kendi yükünün bir bölümünü aşağıya devretmiş olur; karar gücünü değil. Yerel yönetim vatandaşın karşısında muhatap haline gelir ama çözüm için hâlâ yukarıya bakar. Öfke aşağıda birikir, kaynak yukarıda.
Gerçek yetki devrinin nerede başladığını anlamak için belki tabela yerine bütçeye bakmak gerekir. Parayı, personeli ve veriyi kontrol eden kim? Birim kendi önceliğini belirleyebiliyor mu, yoksa yalnız başkasının programını uyguluyor mu?
Katılım toplantısı saat kaçta?
Yerel demokrasi denildiğinde toplantılar, meclisler ve forumlar öne çıkıyor. Fakat katılımın çok maddi bir tarafı var. Akşam yedideki toplantıya kim gelebiliyor? Çocuğa kim bakıyor? Vardiyadan yeni çıkan kişi iki saat tartışmaya dayanabiliyor mu? Salon hangi dilde konuşuyor? Teknik imar dosyasını kim anlayabiliyor?
Kapının açık olması herkesin içeride olduğu anlamına gelmiyor. Düzenli katılım zaman isteyen bir faaliyet; zamanı fazla olan, işini esnetebilen veya politik dile aşina kişiler kısa sürede toplantının sürekli yüzlerine dönüşebiliyor.
Sonra resmî olarak herkesin katılabileceği yapı, fiilen hep aynı insanların karar verdiği bir yere dönüşüyor. Bu kişilerin kötü niyetli olması gerekmiyor. Diğerleri gelmediği için boşluğu dolduruyorlar. Ama boşluk zamanla makam üretmeye başlıyor.
Merkez bazen yereldekinden korur mu?
Yerelleşme tartışmasının en rahatsız edici yanı burada. Uzak merkez yalnız baskının kaynağı değil, bazen yerel baskıya karşı başvurulacak yer de olabilir. Küçük bir topluluk içinde dışlanan kişinin daha geniş bir hukuk düzenine ihtiyaç duyması mümkün.
Bu yüzden bütün kararları en küçük birime bırakmak özgürlüğü garanti etmiyor. Bir mahalle çoğunluğu azınlığın yaşamını sınırlamak isterse “yerel karar” olması yeterli mi? Bir köy ortak kaynağı belirli ailelere kapatırsa dışarıdaki kural yalnız müdahale mi, yoksa koruma mı?
Merkezî hak güvenceleri ile yerel öz yönetim arasında gerçek bir gerilim var. Birini kutsayıp diğerini şeytanlaştırınca bu gerilim kaybolmuyor.
Yakınlık başka, denetlenebilirlik başka
Yerel yönetimin önemli avantajlarından biri karar sahibine ulaşmanın daha kolay olabilmesi. Belediye başkanını sokakta görebilmek, mahalle temsilcisini tanımak veya toplantıya girebilmek uzak bürokrasiden farklı bir ilişki yaratıyor. Ama tanışıklık hesap verebilirlik yerine kişisel ilişkiye de dönüşebilir.
“Bizim başkan”, “bizim mahalle”, “bizim çocuk” dili eleştiriyi nankörlük gibi gösterebilir. Resmî süreçlerin yerini telefonla iş çözme aldığında erişim yakınlaşır, eşitlik zayıflar. Doğru kişiyi tanıyan daha hızlı sonuç alır.
Yerelleşmenin özgürleştirici ihtimali belki insanların yöneticiye daha yakın olmasında değil, kararın kendisine daha yakın olabilmesinde. Yöneticiyi tanımak başka, bütçeyi görebilmek, gündemi değiştirebilmek ve kararın sonucuna itiraz edebilmek başka.
Yerel ölçek mucize değil. Ama uzak merkezin kaçırdığı bilgiyi, küçük grupların deneyimini ve doğrudan katılımı mümkün kılabilecek bir alan açıyor. O alanın kime açıldığı ise baştan belli değil.
Kararı yakına taşımak güzel bir başlangıç olabilir. Fakat “yakın” dediğimiz yerin kimin evi olduğunu sormadan yetkinin gerçekten dağıldığını söylemek zor.