Başkan Olmayınca İktidar da Yok Olur mu?

Toplantıyı resmen kimse yönetmiyor; fakat kimin sözüne gülündüğü ve kimin itirazının ciddiye alındığı sonucu belirliyor. Başkan Olmayınca İktidar da Yok Olur mu? başlığı tam bu gündelik gerilimin içine yerleşiyor. Kelimeyi yalnız sözlük karşılığıyla öğrenmek kolay; daha zor olan, aynı kelimenin farklı hayatlarda neden başka sonuçlar ürettiğini görmek. Örgüt içi kültür ve karar içinde kurallar, maddi kaynaklar ve konuşma gücü eşit dağılmıyor. Bu nedenle kavramı doğru tanımlamak kadar kimin tanımının kurumun kuralına dönüştüğünü ve bu kuralın bedelini kimin taşıdığını sormak gerekiyor.

Barışçıl toplanma hakkı yalnız meydandaki yürüyüşü değil; toplantı, oturma eylemi, grev, çevrimiçi toplanma ve şiddetsiz doğrudan eylem biçimlerini de kapsıyor. OHCHR, sivil itaatsizlik ve doğrudan eylemin şiddetsiz kaldığı sürece barışçıl toplanma koruması içinde değerlendirilebileceğini açıkça belirtiyor. Bu hukuki çerçeve her eylemi doğru ilan etmez; tartışmayı otomatik suçlama yerine yöntem, zarar ve siyasal sorumluluk üzerinden kurmaya yardım eder. Bu güncel bağlam kavramın anlamını tek başına belirlemez ve burada anılan kurumlar bize siyasi bir reçete sunmaz. Yine de iktidarı yalnız makam, emir ve resmî yetkide aramak eğiliminin gerçek hayatı nasıl eksilttiğini görmeye yardım eder. Aykırı Medya’nın derdi okura ezberletilecek bir sonuç vermek değil; aşina olduğumuz kelimeyi, sakladığı güç ve karşılıklı bağımlılık ilişkileriyle yeniden açmaktır.

Sözün sosyal ağırlığı

Aynı cümle itibarlı kişiden gelince fikir, yeni üyeden gelince acemilik sayılabilir. Deneyim bize her ilişkinin aynı biçimde işlemediğini de hatırlatır. Küçük bir arkadaş grubu için çalışan yöntem, milyonlarca kişinin kullandığı altyapıya doğrudan taşınamaz. Ölçek büyüdükçe bilgi, koordinasyon ve azınlık koruması zorlaşır; fakat karmaşıklık, kararın mutlaka erişilemez bir merkezde toplanması gerektiğini kanıtlamaz. Federasyon, açık kayıt ve sınırlı görev gibi araçlar bu gerilimi yönetmek için düşünülür.

Güncel yaşam değiştikçe sözün sosyal ağırlığı başlığının biçimi de değişir. Bugün gönüllü kullanılan platform yarın iş ve eğitim için zorunlu kapıya dönüşebilir; bugün geçici olan görev yarın uzmanlık tekeli kazanabilir. Onayı bir kez verilmiş kalıcı izin, seçimi de dönem boyunca açık çek saymamak bu yüzden önemlidir.

Şakanın sınırı

Alay ve iç jargon, açık yasak olmadan kimin rahat konuşabileceğini belirler. Gündelik dil bu farkı çoğu zaman tek bir kelimenin içine kapatıyor. Böyle olunca iktidarı yalnız makam, emir ve resmî yetkide aramak kolaylaşıyor; tarihsel olarak kurulmuş bir ilişki doğanın değişmez düzeni gibi sunuluyor. Oysa kavramların sınırları siyasal mücadeleler, teknoloji, hukuk ve ekonomik koşullarla değişir. Kavramı ciddiye almak, ona değişmez bir öz vermek değil hangi koşulda kimin elinde nasıl çalıştığını izlemektir.

Belki şakanın sınırı için en dürüst başlangıç, hazır reçetenin rahatlığından vazgeçmektir. Devlet, piyasa, yerel topluluk ve birey farklı koşullarda hem ihtiyaç karşılayabilir hem güç biriktirebilir. İtibar, bilgi, zaman, dil ve ilişki ağlarının karar gücünü izlemek bu aktörlerden birini doğası gereği temiz ilan etmek yerine, yetkiyi sınırlayan ve bakım yükünü paylaşan somut düzenekleri aramayı gerektirir.

Bilgi kapıları

Mesaj grubu, dosya ve geçmiş tartışma erişimi bazı kişileri toplantıdan önce güçlü kılar. Kavramın bugünkü biçiminde dijital altyapının da payı var. Uygulamalar, puanlar, otomatik kararlar ve çevrimiçi gruplar seçenekleri düzenliyor; sonra ortaya çıkan davranış kişisel tercih gibi görünüyor. Örgüt içi kültür ve karar içinde teknik kolaylık, demokratik meşruiyetin yerine geçemez. Hızlı kararın kuralını kimin yazdığı ve verinin kimde kaldığı sorulmadan özgürlük görüntüsü aldatıcı olabilir.

Bu yaklaşım “her şey görecelidir” demek değildir. Güçlü olan kendi tanımını daha çok tekrar ettirebilir; bu yüzden ortak ölçü ve doğrulanabilir bilgi gerekir. Bilgi kapıları, ölçünün tarafsızmış gibi gökten inmediğini de hatırlatır. İyi bir ölçü, sonuçtan etkilenenlerin deneyimiyle sınanabilir ve yeni zarar ortaya çıktığında değiştirilebilir olmalıdır.

İsimsiz liderlik

Lider olmadığını söyleyen kişi fiilen yön veriyorsa eleştiri kişisel nankörlük gibi görülebilir. Bunun tersine, yapısal koşulları görmek de kişiyi bütünüyle sorumsuz saymayı gerektirmez. Üyeler, kolaylaştırıcılar ve kenarda kalanlar farklı hareket alanlarına sahip olabilir; küçük kararlar yine gerçek sonuç üretir. Ancak sorumluluk güce göre düşünülmelidir. Kuralı yazan, kaynağı tutan ve çıkış bedelini belirleyen kişiyle dar seçenekler içinde davranan kişiye aynı yükü vermek adalet görüntüsü altında eşitsizliği sürdürür.

Buradaki gerilim “düzen mi özgürlük mü?” kadar basit değildir. Düzen kimin için güvenlik, kimin için sürekli denetim üretiyor; özgürlük kimin maddi güvencesine dayanıyor? İsimsiz liderlik, bu soruları slogan yerine ilişkinin ayrıntısında tutar. Kuralsızlıkla özdeşleştirilen alternatiflerin de kural, sorumluluk ve zarar çözümü geliştirmesi gerekir.

Rolü görünür kılmak

Seçilmiş, sınırlı ve geri çağrılabilir görev bazen görünmez güçten daha demokratik olabilir. Bu ayrıntı, Başkan Olmayınca İktidar da Yok Olur mu? kavramını sözlükte duran tek cümlelik bir tanımdan çıkarır. Örgüt içi kültür ve karar içinde kavramın ne anlama geldiğini yalnız kelimenin kökeni değil, kimin karar verebildiği ve sonucun kim tarafından taşındığı belirler. Üyeler, kolaylaştırıcılar ve kenarda kalanlar aynı kuralla karşılaşsa da aynı kaynağa, güvenliğe ve itiraz gücüne sahip değildir. Bu eşitsizliği görmeden yapılan tanım temiz görünebilir ama yaşanan ilişkiyi eksik bırakır.

Rolü görünür kılmak üzerine düşünmek, bağımlılığın tek başına tahakküm olmadığını gösterir. Hepimiz başkalarının bilgisine, emeğine ve bakımına bağlıyız. Sorun bu bağın tek taraflı, görünmez ve itiraz edilemez hâle gelmesidir. Karşılıklı bağımlılık açık sorumluluk ve söz hakkıyla kurulduğunda, tek başına yetme hayalinden daha gerçek bir özerklik sağlayabilir.

İsimsiz güç, seçilmiş ve geri çağrılabilir görevden daha zor denetlenebilir mi? Bu soruyu tek bir sloganla kapatmak, kavramı yeniden donmuş bir tanıma çevirirdi. İtibar, bilgi, zaman, dil ve ilişki ağlarının karar gücünü izlemek ancak sonuçtan etkilenenlerin bilgisi, maddi güvence, açık görev ve gerçek itiraz hakkıyla birlikte kurulursa anlam taşır. Anarşist düşüncenin bu tartışmaya kattığı en verimli kuşku, her kuralı ve örgütlenmeyi reddetmek değildir; gerekli görünen yetkinin neden sürekli, tek taraflı ve dokunulmaz hâle geldiğini sormaktır.

Kavramlar hayatın dışında bekleyen doğru cevaplar değil, ortak hayatı görme ve değiştirme araçlarıdır. Bu araçlar da kullananların elinde körelebilir. Başkan Olmayınca İktidar da Yok Olur mu? üzerine düşünmek bu yüzden kendi ilişkilerimizi de incelemeyi gerektirir: Kimin emeğini sıradan sayıyoruz, kimin hayır deme bedelini görmüyoruz, hangi görevi statüye çeviriyor ve hangi ortak kaynağın bakımını başkasına bırakıyoruz? Örgüt içi kültür ve karar içindeki küçük uygulamayı bu sorularla yeniden okumak, büyük ve uzak bir çözümü beklemeden kavramın sınırlarını sınamamızı sağlar. Belki kavramı gerçekten anlamaya, onu başkasına açıklayabildiğimiz anda değil, kendi rahatımızı ve kurduğumuz düzeni de aynı sorulara açabildiğimiz anda başlarız.