Güvencesiz Emek: Geçicilik Nasıl Kalıcılaştı?

Üç aylık sözleşme, deneme süresi, proje işi ve çağrı üzerine çalışma birbirini izliyor; geçicilik yıllarca sürüyor. Güvencesiz Emek: Geçicilik Nasıl Kalıcılaştı? sorusu böyle bir anda soyut ekonomi kitabından çıkıp hayatımızın içine giriyor. İş konuştuğumuzda yalnız üretimi değil; kira gününü, bakım yükünü, boş zamanı ve kötü bir ilişkiye hayır diyebilme gücünü de konuşuyoruz. Esnek istihdam ve çalışma hukuku içinde seçenekler çok görünebilir, fakat geçici çalışanlar, taşeronlar ve aileleri aynı pazarlık gücüne ve bekleme imkânına sahip değildir. Ekonomik ilişkiyi anlamak için yalnız sözleşmede ne yazdığına değil, o sözleşmeyi reddetmenin neye mal olduğuna da bakmak gerekir.

ILO’nun 2025 tarihli çevrimiçi platform çalışanları araştırması, bu işlerde yüksek eğitim düzeyine rağmen gelir güvencesizliği, uzun çalışma ve sosyal koruma dışında kalma sorunlarını kayda geçiriyor. ILO’nun 2026 eşitsizlik çalışması da kayıt dışılık ve çalışma biçiminin kazanç farklarında önemli rol oynadığını gösteriyor. “Esnek” görünen ilişkinin riskini kimin taşıdığına bakmadan bağımsızlık hakkında karar vermek bu nedenle yanıltıcıdır. Bu veriler burada savunulan düşüncenin yerine geçmiyor; her ülke, sektör ve hane aynı deneyimi yaşamıyor. Yine de esnekliği iki tarafın eşit özgürlüğü gibi sunmak alışkanlığının neleri sakladığını görmemizi sağlıyor. Aykırı Medya’nın amacı okura doğru ekonomi dersini vermek değil. Daha çok, olağan kabul ettiğimiz ücretin, borcun, iş gününün ve mülkiyetin hangi ilişkiler üzerinde durduğunu birlikte yeniden açmak.

Süresiz geçicilik

Geçici sözleşmeler aralıksız yenilendiğinde iş kalıcı, çalışanın hakkı geçici kalır. Bireysel çözümün gerçek ama dar bir yeri var. Kişi bütçe yapabilir, yeni beceri öğrenebilir, iş değiştirebilir veya sınır koyabilir. Ne var ki esnekliği iki tarafın eşit özgürlüğü gibi sunmak, milyonlarca insanın aynı anda yaşadığı sorunu yalnız kişisel dayanıklılık sınavına çevirir. Ortak kural değişmediğinde bir kişinin çıkışı çoğu zaman başka birinin aynı yere girmesiyle mümkün olur.

Riskin kimde kaldığını, süreklilik ihtiyacını, tazminatı ve örgütlenme hakkını incelemek tek başına kusursuz bir çözüm değildir. Şeffaf veri uzmanı, toplantı zamanı boş olanı, ortak fon içeridekini, yerel ağ güçlü aileyi yeniden kayırabilir. Bu yüzden her araç kendi kör noktasını denetleyecek başka bir kapıyla tamamlanmalıdır: erişilebilir bilgi, görev dönüşümü, bağımsız itiraz ve dışarıda kalanın sözü.

Riskin aşağıya devri

Talep azalmasının maliyeti şirket rezervinden çalışanın gelir ve gelecek planına aktarılır. Burada sık rastlanan iki uç var: Piyasanın çıkan sonucu zaten haklı kıldığına inanmak ve bütün farkları tek bir kötü niyete bağlamak. İkisi de ilişkinin nasıl sürdüğünü açıklamakta yetersiz kalır. Riskin kimde kaldığını, süreklilik ihtiyacını, tazminatı ve örgütlenme hakkını incelemek, ücretin, sözleşmenin ve mülkiyetin arkasındaki günlük kuralları görünür kılar; böylece eleştiri yalnız suçlu aramaktan çıkar, değiştirilebilir düğümlere yönelir.

Bu tartışmada piyasa ile devlet arasında kapalı bir seçim yapmak gerekmiyor. Şirket, kamu kurumu, kooperatif ve yerel ağ farklı koşullarda hem ihtiyaç karşılayabilir hem güç biriktirebilir. Riskin aşağıya devri, kurumun etiketinden önce çalışanların ve kullanıcıların bilgiye, denetime ve geri çağırmaya gerçekten erişip erişmediğine bakmayı önerir.

Plan yapamamak

Kira, çocuk ve sağlık kararı sözleşme bitiş tarihinin belirsizliğine bağlanır. Gündelik hayatın en yorucu tarafı çoğu zaman tek büyük karar değil, küçük belirsizliklerin birikimidir. Ödeme günü, vardiya mesajı, müşteri puanı veya beklenmedik masraf ayrı ayrı yönetilebilir görünür; birlikte insanın geleceğini kurma gücünü aşındırır. Güvencesiz Emek: Geçicilik Nasıl Kalıcılaştı? kavramı tam da bu birikimi kişisel başarısızlık dili dışına taşımaya yarar.

İşveren için esneklik, çalışan için neden sürekli belirsizlik anlamına gelebilir? Plan yapamamak bu soruya hazır bir “evet” ya da “hayır” vermiyor. Fakat cevabın sınanacağı yerleri gösteriyor: kararı kim hazırlıyor, bilgi kimde, çıkışın bedeli ne, bakım yükünü kim taşıyor ve hata olduğunda kim hesap veriyor? Bu sorular konuşulabiliyorsa ekonomi değişmez doğa değil ortak karar alanı hâline gelir.

Esnekliğin tek yönü

Çalışandan her vardiyaya uyum beklenirken kendi zaman ihtiyacı aynı esneklikle karşılanmayabilir. Bu ayrıntı Güvencesiz Emek: Geçicilik Nasıl Kalıcılaştı? tartışmasını soyut ekonomi dilinden çıkarıp gündelik ilişkiye yerleştiriyor. Esnek istihdam ve çalışma hukuku içinde para, zaman ve karar gücü aynı kişide toplanmıyor. Geçici çalışanlar, taşeronlar ve aileleri aynı gelişmeyi farklı yerlerden yaşadığı için ortalama sonuç herkesin gerçekliğini temsil etmeyebilir. Bir hesabın doğru olması, o hesabın dışında bırakılan bedellerin önemsiz olduğu anlamına gelmez.

Hatanın ardından ne olduğu bu başlığın iyi bir sınavıdır. Kurum sonucu gizliyor, çalışanı kolayca değiştiriyor veya zararı müşteriye atıyorsa öğrenme gerçekleşmez. Riskin kimde kaldığını, süreklilik ihtiyacını, tazminatı ve örgütlenme hakkını incelemek, hatayı cezasız bırakmak değil onu doğuran hedefi, iş yükünü ve yetkiyi de değiştirmektir. Sorumluluk yalnız en alttaki uygulayıcıda durduğunda ekonomi kendini korur.

Kolektif sesin zayıflığı

Kısa süreli çalışan itirazının bir sonraki sözleşmeye mal olacağını bildiği için sorunları kayda geçirmeyebilir. Karşı görüşün güçlü yanını da teslim etmek gerekir. İşletmeler belirsizlik yaşar, koordinasyon uzmanlık ister ve her talep aynı anda karşılanamaz. Fakat bu gerçekler, riskin neden sürekli geçici çalışanlar, taşeronlar ve aileleri üzerine bırakıldığını açıklamaz. Zorunlu bir görevin bulunması, o görevi yapanın bilgisiz ve sözsüz kalmasını gerektirmez; sorumluluk ile üstünlük aynı şey değildir.

Belki de kolektif sesin zayıflığı için en dürüst başlangıç, tek bir kahraman çözüm aramaktan vazgeçmektir. Ücret artışı hizmet yokluğunda eriyebilir, teknoloji süreyi kısaltmak yerine tempoyu büyütebilir, kooperatif içeride yeni hiyerarşi kurabilir. Çözümün başarısı adıyla değil gücü gerçekten dağıtıp dağıtmadığı ve hayatı sürdürülebilir kılıp kılmadığıyla ölçülmelidir.

İşveren için esneklik, çalışan için neden sürekli belirsizlik anlamına gelebilir? Bunu tek cümleyle kapatmak kolay olurdu; oysa Güvencesiz Emek: Geçicilik Nasıl Kalıcılaştı? tam da kolay cevabın dışında kalan güç farklarını görünür kıldığı ölçüde işe yarıyor. Riskin kimde kaldığını, süreklilik ihtiyacını, tazminatı ve örgütlenme hakkını incelemek ancak sonuçtan etkilenenlerin bilgisi, gerçek itiraz hakkı ve kötü seçeneği reddedebilecek maddi güvenceyle birlikte anlam taşır. Anarşist düşüncenin ekonomi tartışmasına kattığı kuşku, her örgütlenmeyi dağıtmak değil; üretimi mümkün kılanların neden üretimin amacı ve koşulları üzerinde bu kadar az söz sahibi olduğunu sormaktır.

Ekonomi bizden uzakta, yalnız uzmanların okuyabildiği rakamlar alanı değil. Vardiyayı kimin hazırladığı, evdeki ücretsiz işi kimin yaptığı, fiyat artınca hangi harcamadan vazgeçildiği ve teknoloji zaman kazandırdığında bu zamanın kime kaldığı da ekonomidir. Esnek istihdam ve çalışma hukuku içindeki küçük bir kuralı bu gözle incelemek, büyük bir gelecek tasarımını beklemeden güç ilişkisini görmemizi sağlar. Belki daha özgür bir ekonomi, herkese tek bir yaşam biçimi vermekle değil; insanların ihtiyaçlarını karşılamak için birbirine bağlı olduğunu kabul ederken bu bağlılığın hiç kimseye sürekli buyurma hakkı vermemesini sağlamakla başlayacaktır.