Özgürlüğün sınırlı olması işveren ve idarenin sorumluluğunu azaltmaz, artırır. Reddin cezaya, çalışmanın sömürüye bağlandığı yerde “rehabilitasyon” zorunluluğun yeni adıdır.
Hapishanede çalışmak zamanın anlamlı geçmesini, beceri kazanmayı, gelir ve tahliye sonrası iş bağlantısını sağlayabilir. Aynı emek çok düşük ücret, seçme hakkı olmaması, disiplin tehdidi ve özel şirket kazancıyla birleştiğinde zorlayıcı sömürüye dönüşebilir. “Mahpus zaten devlete borçlu” düşüncesi iş güvenliği ve adil karşılık sorusunu susturur. Özgürlük kısıtlı olduğunda rızanın koşulları farklıdır; kişi işi reddederse iyi hâl, telefon veya temel ihtiyaç gelirini kaybedebilir. Hapishane emeğinin çalışma olabilmesi için gerçek tercih, güvenli koşul, makul ücret ve emeğin geleceğe taşınması gerekir.
Rıza kapalı kurumda ne demek?
İş programı gönüllü diye adlandırılabilir, fakat koğuşta kalmanın tek alternatifi çalışmaksa tercih dardır. Reddin disiplin, koşullu salıverme veya temel hizmete etkisi açık olmalıdır. Zorunlu kurum içi temizlik ortak yaşam sorumluluğu olabilir; ticari üretim ve tehlikeli iş aynı gerekçeyle dayatılamaz. Görev, süre ve karşılık ayrılmalıdır.
Kişinin sağlık, engellilik, eğitim ve bakım ihtiyacı işe uygunlukta görülmelidir. Doktor değerlendirmesi bağımsız olmalı, çalışamaz raporu cezalandırılmamalıdır. İş seçimi cinsiyet kalıbı, etnik ayrım veya cezaevi hiyerarşisiyle yapılmamalıdır. Başvuru, sıra ve ret ölçütü denetlenebilir olmalıdır.
Ücret nereye gidiyor?
Mahpus ücreti dışarıdaki asgari ücretin çok altında olabilir. Kurum barınma ve yemek sağladığını söyler; kişi kantin, telefon, aile desteği, tazminat ve tahliye birikimi için gelire ihtiyaç duyar. Ücretin büyük bölümünün zorunlu kesilmesi emeği sembolik hale getirir. Kesinti oranı açık, ölçülü ve temel kişisel harcamayı mümkün kılan yapıda olmalıdır.
Mağdura tazminat için pay ayrılması sorumluluk sağlayabilir; bütün yük düşük ücretli emeğe bırakılırsa yıllarca anlamlı ödeme oluşmaz. Devlet ve işveren adil ücret sorumluluğunu korumalıdır. Tahliye hesabı kişiye başlangıç desteği verir, fakat ailesine şimdi yardım etme seçeneğini tamamen kaldırmamalıdır. Kişi hesabını ve kesintiyi düzenli görebilmelidir.
İş güvenliği duvarın içinde
Makine, kimyasal ve ağır iş kazası cezaevinde de iş kazasıdır. Eğitim, koruyucu ekipman, dinlenme ve sağlık kaydı dışarıdaki standardın altında olmamalıdır. Mahpus tehlikeli işi reddettiğinde misillemeden korunmalıdır. Bağımsız iş müfettişi habersiz denetim yapabilmeli; kurum güvenliği gerekçesi denetimi kapatmamalıdır.
Kaza tazminatı ve sigorta erişilebilir olmalıdır. Yaralanma “kendi kusuru” diye kurum içinde kapatılmamalı, delil korunmalıdır. Çalışan mahpusun sendikal örgütlenmesi hukuk sistemine göre değişebilir; en azından seçilmiş temsilci, toplu şikâyet ve güvenli bildirim kanalı gerekir. İşverenle cezaevi yönetimi sorumluluğu birbirine atmamalıdır.
Özel şirket ne kazanıyor?
Şirket cezaevi emeğini düşük maliyetli ve örgütsüz işgücü olarak kullanıyorsa haksız rekabet ve sömürü oluşur. Sözleşme, ücret, kamu payı ve ürün alıcısı şeffaf olmalıdır. Kamu alımında mahpus emeği gizli tedarik zinciri haline gelmemelidir. İnsanlar ürünün hangi koşulda üretildiğini denetleyebilmelidir.
Şirketin eğitim ve tahliye sonrası işe alım taahhüdü gerçek değer yaratabilir. Sertifika cezaevi damgasını taşımadan dışarıda tanınmalıdır. Yalnız tekrar eden düşük becerili iş, “meslek kazandırma” adıyla ucuz üretim olur. Program bağımsız olarak ücret, beceri ve tahliye sonrası iş sonucu bakımından değerlendirilmelidir.
Emeği geleceğe bağlamak
İş programı eğitimle, dijital beceriyle ve gerçek piyasa ihtiyacıyla bağlantılı olmalıdır. Kişi kendi hedefini seçebilmeli, açık öğretim ve mesleki sınava erişmelidir. İş saatleri avukat, aile, sağlık ve eğitimi engellememelidir. Üretim kotası kurum yaşamının tamamını belirlememelidir.
Tahliye öncesi özgeçmiş, belge, banka hesabı ve iş görüşmesi desteği gerekir. İşveren geçmiş mahkûmiyeti otomatik ret sebebi yapıyorsa içerideki eğitim değerini kaybeder. Ayrımcılık sınırı ve güvenli iş gerekliliği açık olmalı; kamu ve özel sektör ikinci şans programı sunmalıdır. Program katılımı zorunlu işverene bağlanmamalıdır.
Kadın ve LGBTİ+ mahpusların yalnız temizlik, tekstil ve el işi seçeneklerine yönelmesi dışarıdaki ücret eşitsizliğini tekrarlar. Teknik, yeşil ve bakım dışı mesleklere eşit erişim sağlanmalıdır. Engelli mahpus için uygun iş ve araç sunulmalı, düşük üretim kapasitesi nedeniyle gelirden bütünüyle dışlanmamalıdır.
Hapishane emeği mağdurla ilişki ve onarımla da bağ kurabilir, fakat kişi belirli siyasi veya ahlaki mesaja zorlanmamalıdır. Topluma yararlı üretim anlam hissi verebilir. Bunun değeri, ücretsiz çalışmayı romantikleştirmek için kullanılmamalıdır. Anlamlı emek adil koşul ve seçime ihtiyaç duyar.
Çalışmak mahpusun yalnız disipline edilmesi değil hakkı ve gelişim alanı olabilir. Fakat özgürlüğün sınırlı olması işveren ve idarenin sorumluluğunu azaltmaz, artırır. Gerçek ücret, güvenlik, tercih ve taşınabilir beceri bulunduğunda emek topluma dönüşü destekler. Reddin cezaya, çalışmanın sömürüye bağlandığı yerde ise “rehabilitasyon” zorunluluğun yeni adıdır.
Üretilen işin kalitesi ve fikrî emeği de tanınmalıdır. Mahpus yazılım, tasarım, çeviri veya sanat üretiyorsa telif ve portföy hakkı açık olmalıdır. Kurum güvenliği için isim sınırlanabilir, fakat eser otomatik devlet malı sayılamaz. Tahliye sonrası çalışmasını gösterebilmek iş erişimini güçlendirir.
Dijital çalışma, çağdaş beceri sağlar ancak internet ve veri güvenliği kaygısı taşır. Güvenli kapalı ağ, gözetimli araç ve açık kayıtla risk yönetilebilir. Bütün teknolojiyi yasaklamak kişiyi tahliye olduğu iş piyasasından yıllarca geri bırakır. Denetim, eğitimin içeriğini anlamsızlaştırmayacak kadar hedefli olmalıdır.
Çalışma geliri aile nafakası ve mağdur tazminatına düzenli katkı sağlayabilir. Paylar kanunla öngörülebilir olmalı, kişinin temel ihtiyacı ve tahliye birikimi korunmalıdır. Geliri olmayan mahpus aynı telafi programından dışlanmamalı; ödeme gücü ahlaki sorumluluğun tek ölçüsü olmamalıdır.
İşyerinde ayrımcılık şikâyeti cezaevi idaresinden bağımsız incelenebilmelidir. Üretim durmasın baskısı sağlık ve taciz iddiasını bastırabilir. Müfettiş mahpusla yönetici olmadan görüşmeli, şirket sözleşmesinin yaptırım ve fesih koşulu bulunmalıdır. Kamu, ucuz ürün avantajı için hak ihlalini satın alamaz.