Hapishanesiz Bir Toplum Düşünülebilir mi?

Hapishanesiz toplum fikri ilk duyulduğunda, ağır şiddet uygulayan kişilerin hiçbir sınır olmadan dolaştığı bir dünya çağrıştırabilir. Oysa bu düşüncenin en güçlü biçimi, yarın bütün kapıları açmaktan çok toplumu hapishaneye bu kadar bağımlı kılan koşulları adım adım ortadan kaldırmayı sorar. Hangi zararlar sosyal politika eksikliğinden ceza sistemine taşınıyor? Hangi insanlar başka güvenli araç bulunmadığı için kapatılıyor? Ağır ve yakın tehlike karşısında toplumun koruma ihtiyacı sürer. Ufuk, özgürlükten yoksun bırakmayı varsayılan adalet dili olmaktan çıkarıp mümkün olan en dar alana indirmektir.

Hapishane neden doğal görünüyor?

Modern toplumda suçun karşılığı olarak akla otomatik biçimde hapis gelir. Oysa tarih boyunca sürgün, tazmin, topluluk çözümü ve farklı kapatma biçimleri kullanıldı. Mevcut kurum değişmez doğa değil siyasi tercihtir. Doğal sayıldığında ne kadar işe yaradığı ve hangi zararı ürettiği sorulmaz.

Hapishane görünmezlik sağlar. Şiddet, bağımlılık, ruhsal kriz ve yoksulluk duvarın arkasına taşındığında dışarıda sorun çözülmüş hissi oluşur. Tahliye günü aynı ihtiyaçlar geri gelir. Toplum güvenliğini geçici coğrafi uzaklığa eşitlemek, nedenleri erteleyebilir. Yine de yakın tehditte fiziksel ayırmanın gerçek işlevini inkâr etmemek gerekir.

Önleme nasıl adalet politikası olur?

Erken çocukluk desteği, güvenli okul, barınma, ruh sağlığı, bağımlılık tedavisi ve silaha erişim düzenlemesi bazı zararları oluşmadan azaltır. Bunlar ceza hukukunun “dışındaki” refah konuları değil güvenlik altyapısıdır. Bütçe etkisi uzun vadede ölçülmeli; tek seçim döneminde sonuç vermiyor diye terk edilmemelidir.

Önleme gözetim ve risk puanı üzerinden kurulursa ceza mantığını daha erkene taşır. Yoksul çocuğu geleceğin suçlusu diye izlemek destek değildir. Hizmet ihtiyaca ve gönüllülüğe dayanmalı, polis dosyasına otomatik veri vermemelidir. Topluluk güvenliği insanı şüpheli yapmadan kaynak sunabilir.

Ağır şiddet karşısında ne olacak?

Hapishanesiz ufkun en zor sorusu, ciddi ve tekrar eden şiddet riskidir. Mağdurun fiziksel mesafe ve güvenlik ihtiyacı tartışılmaz. Bazı kişiler için güvenli ve özgürlük kısıtlayan kurum belirli süre gerekli olabilir. Fark, kurumun cezalandırıcı yoksunluk değil güvenlik, tedavi ve düzenli geri dönüş değerlendirmesi üzerine kurulmasıdır.

Süre geçmiş eylemin ağırlığıyla sonsuza dek uzamamalı; güncel risk bağımsız biçimde incelenmelidir. Mağdur karar süreçlerinden haberdar edilmeli ve korunmalıdır. Kişinin onuru, sağlık, ilişki ve hukuki itiraz hakkı sürer. “Tehlikeli” etiketi denetimsiz süresiz kapatmayı meşrulaştırmamalıdır.

Onarıcı ve dönüştürücü yollar

Onarıcı adalet failin zararı kabul etmesi, mağdurun ihtiyacının duyulması ve somut telafi üzerine kurulabilir. Her dosya ve mağdur için uygun değildir; gönüllülük ve güvenlik şarttır. Dönüştürücü adalet ise zararı üreten aile, işyeri ve topluluk koşulunu da değiştirir. Tek görüşme yapıp dosya kapatmak yeterli değildir.

Topluluk süreçleri romantikleştirilmemelidir. Yerel güç sahipleri mağduru affa zorlayabilir, kadın ve azınlıkların sesi bastırılabilir. Bağımsız kolaylaştırıcı, hukuki hak bilgisi ve resmî sisteme dönüş seçeneği gerekir. Devlet sorumluluğunu ücretsiz topluluk emeğine devredemez. Güvenli konut ve maddi telafi kamu kaynağı ister.

Geçiş bugünden nasıl başlar?

Önce gereksiz tutuklama, ödenemeyen para cezası, kişisel kullanım ve teknik denetim ihlali nedeniyle hapis azaltılabilir. Yaşlı ve ağır hasta kişiler, çocuklar ve bakım verenler için toplum temelli seçenekler güçlendirilebilir. Ceza süreleri ve koşullu salıverme kanıta göre gözden geçirilebilir. Bu adımlar ağır şiddeti görmezden gelmeden nüfusu azaltır.

Kapatılan cezaevi bütçesi hizmete açık biçimde aktarılmalıdır. Aksi halde tasarruf genel bütçede kaybolur ve toplum alternatifin faydasını görmez. Yerel sağlık, mağdur desteği, konut ve gençlik programları sonuçlarıyla izlenmelidir. Çalışanlar için yeniden eğitim ve iş güvencesi geçişin adil olmasını sağlar.

Polis, savcı ve hâkim dışındaki güvenlik aktörleri güçlendirilmelidir: kriz ekipleri, arabulucular, iş müfettişleri, çevre denetçileri ve şiddet destek uzmanları. Yetki ve hesap verme açık olmalı; yeni kurumlar da zorlayıcı güçlerini sınırlandırmalıdır. Ceza dışı demek denetimsiz demek değildir.

Mağdur hizmetleri failin ceza almasına bağlı olmamalıdır. İnsan soruşturmaya katılmak istemese de sağlık, konut ve tazmin desteği alabilmelidir. Güvenlik planı uzun süreli olmalı, toplumun “dosya kapandı” takvimine bağlanmamalıdır. Hapishaneyi azaltma mağduru yalnız bırakma projesi olursa meşru değildir.

Başarı yeniden tutuklama kadar mağduriyet, sağlık, konut, ilişki ve topluluk güveniyle ölçülmelidir. Pilot program en kolay dosyayı seçip iyi sonuç sunmamalı; sınır ve başarısızlığı dürüstçe açıklamalıdır. Bağımsız araştırma, katılımcıların mahremiyetini koruyarak uzun dönem etkiyi izler.

Hapishanesiz toplum bir gecelik yasa değil yön sorusudur: Yeni bir sorun çıktığında ilk refleksimiz daha çok kapatma mı, zararı daha erken ve daha az şiddetle azaltmak mı? Bazı güvenli sınırlama biçimleri uzun süre var olabilir. Yine de ufuk önemlidir; kurumun varlığına göre sorun üretmek yerine gerçek güvenlik ihtiyacına göre dar araç seçmemizi sağlar. Hayal, sorumluluğun yokluğu değil cezanın ötesinde daha fazla sorumluluktur.

Bu yönün demokratik desteği dürüst iletişim ister. Reform savunucuları zor vakaları saklarsa tek ağır olay bütün güveni yıkar. Hiçbir sistemin sıfır tekrar garantisi vermediği, mevcut hapishanenin de veremediği açıkça anlatılmalıdır. Hata olduğunda mağdura destek, bağımsız inceleme ve program değişikliği hazır olmalıdır.

Yerel programların küçük ölçekte başarı sağlaması ulusal eşitsizliği çözmez. Zengin belediye iyi hizmet kurarken yoksul bölge hapse bağımlı kalabilir. Merkezi finansman, asgari standart ve hareketli uzman ekip gerekir. Topluluk çözümü posta koduna bağlı ayrıcalık olmamalıdır.

Kapatma kurumunu azaltırken göç merkezi, psikiyatri kurumu veya zorunlu barınağı büyütmek yalnız adı değiştirir. Özgürlük kısıtlamasının bütün biçimleri ortak insan hakları ve yargı denetimine tabi olmalıdır. Reform, insanları cezaevi istatistiğinden çıkarıp başka kapalı sisteme taşımamalıdır.