Şikâyet ettiğimiz karar verici ortadan kalkınca bütçenin yetmediğini, zamanın sınırlı olduğunu ve çatışmanın yine sürdüğünü görüyoruz. Kendi Kendini Yönetmek Sorumluluğu Nasıl Değiştirir?
Şikâyet ettiğimiz karar verici ortadan kalkınca bütçenin yetmediğini, zamanın sınırlı olduğunu ve çatışmanın yine sürdüğünü görüyoruz. Kendi Kendini Yönetmek Sorumluluğu Nasıl Değiştirir? başlığı tam bu gündelik gerilimin içine yerleşiyor. Kelimeyi yalnız sözlük karşılığıyla öğrenmek kolay; daha zor olan, aynı kelimenin farklı hayatlarda neden başka sonuçlar ürettiğini görmek. Kolektif karar ve ortak üretim içinde kurallar, maddi kaynaklar ve konuşma gücü eşit dağılmıyor. Bu nedenle kavramı doğru tanımlamak kadar kimin tanımının kurumun kuralına dönüştüğünü ve bu kuralın bedelini kimin taşıdığını sormak gerekiyor.
Güncel güven araştırmaları, insanların kararlar üzerinde söz sahibi olduklarını hissetmeleriyle kamusal kurumlara duydukları güven arasında güçlü bir ilişki bulunduğuna işaret ediyor. International IDEA da demokratik dayanıklılığın önemli bir bölümünün yurttaş katılımından geldiğini belirtiyor. Katılımı yalnız sandık veya toplantı sayısıyla ölçmek yerine gündem, bilgi, uygulama ve denetim gücünün nasıl dağıldığına bakmak gerekir. Bu güncel bağlam kavramın anlamını tek başına belirlemez ve burada anılan kurumlar bize siyasi bir reçete sunmaz. Yine de özgürleşmeyi sorumluluktan kurtulmakla karıştırmak eğiliminin gerçek hayatı nasıl eksilttiğini görmeye yardım eder. Aykırı Medya’nın derdi okura ezberletilecek bir sonuç vermek değil; aşina olduğumuz kelimeyi, sakladığı güç ve karşılıklı bağımlılık ilişkileriyle yeniden açmaktır.
Şikâyetten karara geçmek
Dışarıdaki yöneteni eleştirmekten bütçe ve öncelik seçmeye geçince her seçeneğin bedeli görünür olur. Kavramın bugünkü biçiminde dijital altyapının da payı var. Uygulamalar, puanlar, otomatik kararlar ve çevrimiçi gruplar seçenekleri düzenliyor; sonra ortaya çıkan davranış kişisel tercih gibi görünüyor. Kolektif karar ve ortak üretim içinde teknik kolaylık, demokratik meşruiyetin yerine geçemez. Hızlı kararın kuralını kimin yazdığı ve verinin kimde kaldığı sorulmadan özgürlük görüntüsü aldatıcı olabilir.
Şikâyetten karara geçmek üzerine düşünmek, bağımlılığın tek başına tahakküm olmadığını gösterir. Hepimiz başkalarının bilgisine, emeğine ve bakımına bağlıyız. Sorun bu bağın tek taraflı, görünmez ve itiraz edilemez hâle gelmesidir. Karşılıklı bağımlılık açık sorumluluk ve söz hakkıyla kurulduğunda, tek başına yetme hayalinden daha gerçek bir özerklik sağlayabilir.
Fedakârlık tuzağı
Ortak işin sürekli aynı özverili kişilerce taşınması özyönetimi tükenmişlik ve gayriresmî otoriteye dönüştürür. Bunun tersine, yapısal koşulları görmek de kişiyi bütünüyle sorumsuz saymayı gerektirmez. Üyeler, görevliler, yeni katılanlar ve hizmetten yararlananlar farklı hareket alanlarına sahip olabilir; küçük kararlar yine gerçek sonuç üretir. Ancak sorumluluk güce göre düşünülmelidir. Kuralı yazan, kaynağı tutan ve çıkış bedelini belirleyen kişiyle dar seçenekler içinde davranan kişiye aynı yükü vermek adalet görüntüsü altında eşitsizliği sürdürür.
Buyuran olmayınca zor işlerin yapılmasını ne sağlar? Fedakârlık tuzağı bu soruya herkes için tek cevap vermez. Fakat hangi cevabın daha adil sınanabileceğini gösterir: Kararın maliyeti kimde kalıyor, bakım işini kim üstleniyor, azınlığın itirazı nereye kaydoluyor ve görevli başarısız olduğunda ne oluyor? Kavram ancak bu sorularla gündelik hayata değdiğinde açıklayıcı olur.
Hata sahipliği
Kararı birlikte veren topluluk başarısızlığı tek görevliye yüklemek yerine süreci incelemelidir. Bu ayrıntı, Kendi Kendini Yönetmek Sorumluluğu Nasıl Değiştirir? kavramını sözlükte duran tek cümlelik bir tanımdan çıkarır. Kolektif karar ve ortak üretim içinde kavramın ne anlama geldiğini yalnız kelimenin kökeni değil, kimin karar verebildiği ve sonucun kim tarafından taşındığı belirler. Üyeler, görevliler, yeni katılanlar ve hizmetten yararlananlar aynı kuralla karşılaşsa da aynı kaynağa, güvenliğe ve itiraz gücüne sahip değildir. Bu eşitsizliği görmeden yapılan tanım temiz görünebilir ama yaşanan ilişkiyi eksik bırakır.
Hata sahipliği bakımından önemli ölçü, kararın bizim tercihimize uyması değildir. Azınlıkta kalabilir, görev alabilir veya geçici bir sınıra razı olabiliriz. Yine de gerekçeye erişiyor, karşı kanıt sunuyor, yetkiyi denetliyor ve şartlar değişince süreci yeniden açabiliyorsak ortak hayatın pasif nesnesi olmaktan çıkarız.
Çatışmanın normal oluşu
Yönetici yokluğu anlaşmazlığı bitirmez; güvenli itiraz ve arabuluculuk daha önemli olur. Bu noktada niyet tek başına yeterli ölçü olamaz. İyi niyetle kurulan bir uygulama üyeler, görevliler, yeni katılanlar ve hizmetten yararlananlar üzerinde söz hakkını azaltabilir; açıkça çıkar gözeten bir düzenleme de bazen gerçek bir ihtiyacı karşılayabilir. Daha sağlam soru, yetkinin nasıl dağıldığı, yanlış kararın kim tarafından düzeltilebildiği ve kişinin ilişkiye zarar görmeden itiraz edip edemediğidir.
Hatanın ardından ne olduğu bu kavram için ayırt edicidir. Kişi damgalanıp geri dönüş yolu bulamazsa topluluk korku üretir; zarar hiç adlandırılmazsa güvenlik ortadan kalkar. Sorumluluğu kişisel fedakârlık değil paylaşılmış ve denetlenebilir görev hâline getirmek, sorumluluğu yalnız cezaya ya da iyi niyete bırakmadan zararın giderilmesini, davranışın değişmesini ve aynı koşulun tekrar üretilmemesini hedeflemelidir.
Sorumluluğun güvencesi
Görevi kabul etmek sınırsız yük değil, kaynak, eğitim, süre ve gerektiğinde bırakabilme hakkı içermelidir. Meseleyi yalnız bireysel ahlaka bıraktığımızda yapı görünmezleşir. İnsan daha cömert, cesur veya dikkatli davranabilir; yine de kolektif karar ve ortak üretim para, zaman, bilgi ve güvenliği eşitsiz dağıtıyorsa kişisel erdemin sınırı vardır. Kalıcı değişim, insanların iyi olmasını beklemekten çok iyi niyetin kötüye kullanımını sınırlayan ve itirazı mümkün kılan kurumlar gerektirir.
Sorumluluğun güvencesi meselesi, özgürlüğün yalnız engellenmemek olmadığını gösterir. İnsan kararın hazırlanmasına erişemiyor, hayır dediğinde temel ihtiyacını kaybediyor ya da sonuç hakkında bilgi alamıyorsa görünürdeki tercih zayıftır. Sorumluluğu kişisel fedakârlık değil paylaşılmış ve denetlenebilir görev hâline getirmek bu nedenle özgürlüğü ilişkisiz bireyin mülkü değil, ortak koşulları değiştirebilme kapasitesi olarak ele alır.
Buyuran olmayınca zor işlerin yapılmasını ne sağlar? Bu soruyu tek bir sloganla kapatmak, kavramı yeniden donmuş bir tanıma çevirirdi. Sorumluluğu kişisel fedakârlık değil paylaşılmış ve denetlenebilir görev hâline getirmek ancak sonuçtan etkilenenlerin bilgisi, maddi güvence, açık görev ve gerçek itiraz hakkıyla birlikte kurulursa anlam taşır. Anarşist düşüncenin bu tartışmaya kattığı en verimli kuşku, her kuralı ve örgütlenmeyi reddetmek değildir; gerekli görünen yetkinin neden sürekli, tek taraflı ve dokunulmaz hâle geldiğini sormaktır.
Kavramlar hayatın dışında bekleyen doğru cevaplar değil, ortak hayatı görme ve değiştirme araçlarıdır. Bu araçlar da kullananların elinde körelebilir. Kendi Kendini Yönetmek Sorumluluğu Nasıl Değiştirir? üzerine düşünmek bu yüzden kendi ilişkilerimizi de incelemeyi gerektirir: Kimin emeğini sıradan sayıyoruz, kimin hayır deme bedelini görmüyoruz, hangi görevi statüye çeviriyor ve hangi ortak kaynağın bakımını başkasına bırakıyoruz? Kolektif karar ve ortak üretim içindeki küçük uygulamayı bu sorularla yeniden okumak, büyük ve uzak bir çözümü beklemeden kavramın sınırlarını sınamamızı sağlar. Belki kavramı gerçekten anlamaya, onu başkasına açıklayabildiğimiz anda değil, kendi rahatımızı ve kurduğumuz düzeni de aynı sorulara açabildiğimiz anda başlarız.