Müşterekler

Mahallenin parkı, ortak su havzası, özgür bir yazılım ve herkesin katkı verdiği bilgi arşivi aynı hukuki biçime sahip değildir; yine de paylaşılmış bir hayat taşırlar. Müşterekler başlığı tam bu gündelik gerilimin içine yerleşiyor. Kelimeyi yalnız sözlük karşılığıyla öğrenmek kolay; daha zor olan, aynı kelimenin farklı hayatlarda neden başka sonuçlar ürettiğini görmek. Doğal kaynaklar, kent, bilgi ve dijital alan içinde kurallar, maddi kaynaklar ve konuşma gücü eşit dağılmıyor. Bu nedenle kavramı doğru tanımlamak kadar kimin tanımının kurumun kuralına dönüştüğünü ve bu kuralın bedelini kimin taşıdığını sormak gerekiyor.

Barınmanın giderek yatırım aracına dönüştüğü, kamusal alanın özelleştiği ve dijital bilginin ham madde gibi toplandığı bir dönemde mülkiyet sorusu gündelik hayatın tam ortasındadır. Birleşmiş Milletler yeterli barınmanın maliyetinin diğer temel hakları tehdit etmemesi gerektiğini vurgularken OECD ülkelerinde barınma erişimi ve evsizlik ciddi bir kamusal sorun olarak izleniyor. Bu veriler tek bir mülkiyet modeli dayatmaz; fakat sahiplik hukukunun kullanım ihtiyacı ve toplumsal sonuçlardan ayrı düşünülemeyeceğini gösterir. Bu güncel bağlam kavramın anlamını tek başına belirlemez ve burada anılan kurumlar bize siyasi bir reçete sunmaz. Yine de müşterekleri ücretsiz ve sahipsiz kaynak sanmak eğiliminin gerçek hayatı nasıl eksilttiğini görmeye yardım eder. Aykırı Medya’nın derdi okura ezberletilecek bir sonuç vermek değil; aşina olduğumuz kelimeyi, sakladığı güç ve karşılıklı bağımlılık ilişkileriyle yeniden açmaktır.

Kaynak, topluluk ve kural

Müşterek yalnız kaynak değildir; onu kullanan ve koruyan toplulukla bu topluluğun koyduğu kurallar birlikte düşünülür. Bu noktada niyet tek başına yeterli ölçü olamaz. İyi niyetle kurulan bir uygulama kullanıcılar, bakım verenler ve gelecek kuşaklar üzerinde söz hakkını azaltabilir; açıkça çıkar gözeten bir düzenleme de bazen gerçek bir ihtiyacı karşılayabilir. Daha sağlam soru, yetkinin nasıl dağıldığı, yanlış kararın kim tarafından düzeltilebildiği ve kişinin ilişkiye zarar görmeden itiraz edip edemediğidir.

Güncel yaşam değiştikçe kaynak, topluluk ve kural başlığının biçimi de değişir. Bugün gönüllü kullanılan platform yarın iş ve eğitim için zorunlu kapıya dönüşebilir; bugün geçici olan görev yarın uzmanlık tekeli kazanabilir. Onayı bir kez verilmiş kalıcı izin, seçimi de dönem boyunca açık çek saymamak bu yüzden önemlidir.

Doğa ile dijital bilgi farkı

Su havzası aşırı kullanımla tükenebilir; yazılım kopyalanınca eksilmez. Her müşterek aynı erişim kuralıyla yönetilemez. Meseleyi yalnız bireysel ahlaka bıraktığımızda yapı görünmezleşir. İnsan daha cömert, cesur veya dikkatli davranabilir; yine de doğal kaynaklar, kent, bilgi ve dijital alan para, zaman, bilgi ve güvenliği eşitsiz dağıtıyorsa kişisel erdemin sınırı vardır. Kalıcı değişim, insanların iyi olmasını beklemekten çok iyi niyetin kötüye kullanımını sınırlayan ve itirazı mümkün kılan kurumlar gerektirir.

Belki doğa ile dijital bilgi farkı için en dürüst başlangıç, hazır reçetenin rahatlığından vazgeçmektir. Devlet, piyasa, yerel topluluk ve birey farklı koşullarda hem ihtiyaç karşılayabilir hem güç biriktirebilir. Kaynak, topluluk ve birlikte konan kuralları tek ilişki olarak görmek bu aktörlerden birini doğası gereği temiz ilan etmek yerine, yetkiyi sınırlayan ve bakım yükünü paylaşan somut düzenekleri aramayı gerektirir.

Bakım emeğinin görünürlüğü

Açık arşiv, park veya dayanışma mutfağı kendiliğinden sürmez; düzenleyen ve onaranların zamanı ortaklığın parçasıdır. Aykırı Medya açısından amaç bu başlıkta doğru kelimeyi ezberletmek değil, kelimeyle gizlenen ilişkiye tekrar bakmaktır. Ortak olanı ne devlet dairesine ne şirkete teslim etmeden nasıl koruyabiliriz? Sorunun cevabı bağlamdan bağımsız değildir; yine de bazı ölçüler taşınabilir: etkilenenin sözü, gerçek çıkış imkânı, yetkinin sınırı, bakım yükünün görünürlüğü ve kararın geri çevrilebilirliği.

Bu yaklaşım “her şey görecelidir” demek değildir. Güçlü olan kendi tanımını daha çok tekrar ettirebilir; bu yüzden ortak ölçü ve doğrulanabilir bilgi gerekir. Bakım emeğinin görünürlüğü, ölçünün tarafsızmış gibi gökten inmediğini de hatırlatır. İyi bir ölçü, sonuçtan etkilenenlerin deneyimiyle sınanabilir ve yeni zarar ortaya çıktığında değiştirilebilir olmalıdır.

Dışarıda bırakma sorusu

Her topluluk sınır koyar; üyeliğin ve erişimin kimler için neden kapandığı düzenli olarak sorgulanmalıdır. Burada iki kolay uç beliriyor. Bir uç alışılmış tanımı olduğu gibi kabul eder; diğer uç kavramı bütünüyle kötü ya da iyi ilan ederek her örneği aynı sayar. Kaynak, topluluk ve birlikte konan kuralları tek ilişki olarak görmek, rahat bir orta yol aramak değildir. Ayrımları çoğaltarak gerçek çatışmayı görünür kılmaktır: kullanım ile denetim, görev ile statü, rıza ile mecburiyet, ortaklık ile sahipsizlik birbirine benzese de aynı ilişki değildir.

Buradaki gerilim “düzen mi özgürlük mü?” kadar basit değildir. Düzen kimin için güvenlik, kimin için sürekli denetim üretiyor; özgürlük kimin maddi güvencesine dayanıyor? Dışarıda bırakma sorusu, bu soruları slogan yerine ilişkinin ayrıntısında tutar. Kuralsızlıkla özdeşleştirilen alternatiflerin de kural, sorumluluk ve zarar çözümü geliştirmesi gerekir.

Gelecek kuşakların payı

Bugünkü çoğunluk, geri döndürülemez bir kaynağın tamamını yalnız mevcut isteğine göre tüketme hakkına sahip değildir. En güçlü karşı itirazı küçümsememek gerekir: Ortak hayatın kurala, uzmanlığa, sürekliliğe ve zamanında karara ihtiyacı vardır. Fakat bu ihtiyaç kalıcı üstünlüğü veya sınırsız dışlama hakkını kendiliğinden haklı çıkarmaz. Görev farklılığı ile insan değeri, koordinasyon ile yönetilme, güvenlik ile vesayet arasındaki sınır tam da burada kurulmalıdır.

Gelecek kuşakların payı üzerine düşünmek, bağımlılığın tek başına tahakküm olmadığını gösterir. Hepimiz başkalarının bilgisine, emeğine ve bakımına bağlıyız. Sorun bu bağın tek taraflı, görünmez ve itiraz edilemez hâle gelmesidir. Karşılıklı bağımlılık açık sorumluluk ve söz hakkıyla kurulduğunda, tek başına yetme hayalinden daha gerçek bir özerklik sağlayabilir.

Ortak olanı ne devlet dairesine ne şirkete teslim etmeden nasıl koruyabiliriz? Bu soruyu tek bir sloganla kapatmak, kavramı yeniden donmuş bir tanıma çevirirdi. Kaynak, topluluk ve birlikte konan kuralları tek ilişki olarak görmek ancak sonuçtan etkilenenlerin bilgisi, maddi güvence, açık görev ve gerçek itiraz hakkıyla birlikte kurulursa anlam taşır. Anarşist düşüncenin bu tartışmaya kattığı en verimli kuşku, her kuralı ve örgütlenmeyi reddetmek değildir; gerekli görünen yetkinin neden sürekli, tek taraflı ve dokunulmaz hâle geldiğini sormaktır.

Kavramlar hayatın dışında bekleyen doğru cevaplar değil, ortak hayatı görme ve değiştirme araçlarıdır. Bu araçlar da kullananların elinde körelebilir. Müşterekler üzerine düşünmek bu yüzden kendi ilişkilerimizi de incelemeyi gerektirir: Kimin emeğini sıradan sayıyoruz, kimin hayır deme bedelini görmüyoruz, hangi görevi statüye çeviriyor ve hangi ortak kaynağın bakımını başkasına bırakıyoruz? Doğal kaynaklar, kent, bilgi ve dijital alan içindeki küçük uygulamayı bu sorularla yeniden okumak, büyük ve uzak bir çözümü beklemeden kavramın sınırlarını sınamamızı sağlar. Belki kavramı gerçekten anlamaya, onu başkasına açıklayabildiğimiz anda değil, kendi rahatımızı ve kurduğumuz düzeni de aynı sorulara açabildiğimiz anda başlarız.