Açlıkla pazarlık edenle sermayesiyle fırsat kollayanın “evet”i hukuken aynıdır ama aynı özgürlükten doğmaz. Adalet, işlemin sonuna vurulan bir onay damgası değil; koşulların değiştirilebildiği, bedellerin görünür kılındığı sürekli bir ilişkidir.
Bir pazarda iki insanın özgürce anlaşması adaletin en sade görüntüsü gibi sunulur. Biri malını ya da emeğini satar, diğeri karşılığını öder; ikisi de istemese sözleşme kurulmaz. Zor kullanan yoksa, fiyat kabul edilmişse ve taraflar sözünü tutmuşsa alışverişin adil olduğu düşünülür. Fakat sözleşmenin imzalandığı ana yakından baktığımızda arkasında uzun bir hikâye görürüz. Tarafların ne kadar bekleyebildiği, hangi bilgiye sahip olduğu, ihtiyaçlarının ne kadar acil olduğu ve masadan kalktığında nereye gideceği aynı değildir. Açlıkla pazarlık edenle sermayesiyle fırsat kollayanın “evet” sözü hukuken aynı olsa da aynı özgürlükten doğmayabilir.
Eşit sözleşmenin eşitsiz tarafları
İş sözleşmesi buna en görünür örnektir. Çalışan belirli ücret karşılığında emeğini sunmayı kabul eder; işveren de ödeme sözü verir. Fakat çalışan işi reddettiğinde geçimini kaybedebilirken işveren başka birini arayabilir. Özellikle işsizliğin yüksek, sendikanın zayıf ve sosyal güvencenin yetersiz olduğu yerde bu fark büyür. Ücret pazarlıkla belirleniyor görünür ama pazarlığın sınırını kişinin ne kadar dayanabileceği belirler.
Benzer güç farkı kirada, kredide ve temel hizmetlerde de karşımıza çıkar. Barınmaya hemen ihtiyaç duyan kiracıyla evi aylarca boş tutabilecek mülk sahibi aynı durumda değildir. Borçlu vadesi gelen ödemeyi yetiştirmek zorundayken alacaklı beklemenin fiyatını faizle belirler. Bir şirket yüzlerce sayfalık kullanıcı sözleşmesini hazırlarken insan yalnız “kabul et” düğmesine basar. Seçim bulunduğu için işlem gönüllüdür; fakat koşulları kimin kurduğu konuşulmadığında gönüllülük adaletin yerine geçer.
Fiyat değeri gerçekten ölçüyor mu?
Piyasa fiyatı arz ve talebin buluştuğu tarafsız bir sayı gibi görünür. Oysa talep ihtiyaçtan değil, ödeme gücünden doğar. Yoksul insanların çok ihtiyaç duyduğu bir ilacın piyasadaki talebi, zenginlerin lüks bir ürüne ayırdığı para kadar güçlü görünmeyebilir. Fiyat, neyin toplumsal olarak önemli olduğunu değil, hangi isteğin parayla desteklendiğini gösterir. Bu nedenle pahalı olan her şey değerli, ucuz olan her emek önemsiz değildir.
Üstelik fiyatın dışında bırakılan bedeller vardır. Ucuz giysinin gerçek maliyetinde düşük ücret, uzun çalışma, kirlenen su ve hızla büyüyen atık bulunabilir. Şirket bu maliyetleri işçiye, çevreye veya geleceğe aktarabiliyorsa ürün kasada ucuz görünür. Alıcı ile satıcı memnun olsa bile görünmeyen üçüncü kişiler bedel öder. Adil değişim yalnız masadaki iki kişinin rızasına bakamaz; üretim zincirinde sesi duyulmayanları ve henüz doğmamış olanları da hesaba katmalıdır.
Eşit emek eşit karşılık mı?
Adalet bazen “herkes verdiği kadar alsın” diye tanımlanır. Fakat emekleri karşılaştırmak kolay değildir. Bir saatlik işin yoğunluğu, gerektirdiği eğitim, taşıdığı risk ve toplumsal yararı farklı olabilir. Ayrıca herkes aynı sağlık, bakım yükü ve yetenekle çalışamaz. Katkıyı yalnız saat veya çıktı üzerinden ölçmek, daha yavaş çalışanı değersizleştirebilir. İnsan ihtiyaçlarının da katkıyla aynı oranda olmadığı açıktır; hastalanan kişi daha az üretebilir ama daha fazla desteğe ihtiyaç duyar.
Bu nedenle tam eşdeğer değişim, adaletin tamamı olamaz. Bir toplum yalnız verdiği kadar alma kuralıyla yaşarsa çocuklar, yaşlılar, hastalar ve bakım sorumluluğu taşıyanlar sürekli borçlu görünür. Dayanışma, karşılığın her zaman doğrudan ve hemen dönmediğini kabul eder. Bugün aldığımız bakımın karşılığını aynı kişiye değil, yıllar sonra başka birine verebiliriz. Ekonomiyi kusursuz hesap defterine çevirmek, insan hayatının bağımlılık ve kırılganlık gerçeğini inkâr eder.
Bilgi ve çıkış hakkı
Adil değişim için tarafların yalnız rıza göstermesi değil, neye rıza verdiğini anlayabilmesi gerekir. Karmaşık finans ürünleri, algoritmik fiyatlandırma ve kişiye göre değişen sözleşmeler bilgi eşitsizliğini büyütüyor. Kurum, riskleri ve seçenekleri ayrıntılı biçimde hesaplarken tüketici kararını birkaç dakika içinde verir. Sonra imzası bütün sorumluluğu üstlendiğinin kanıtı sayılır. Bilginin kâğıt üzerinde sunulması, anlaşılır ve karşılaştırılabilir olduğu anlamına gelmez.
Çıkış hakkı da gerçekte kullanılabilir olmalıdır. Bir hizmetten ayrılmak yılların verisini, sosyal çevreyi veya temel bir ihtiyaca erişimi kaybettiriyorsa sözleşme yenilenirken rıza zayıflar. İş değiştirmek için barınma ve sağlık güvencesini riske atmak gerekiyorsa çalışan pazarlıkta özgür değildir. Adil değişimin altyapısı, insanın hayır dediğinde yaşayabilmesini sağlayan ortak güvencelerdir. Güçlü sosyal haklar piyasayı yok etmez; tarafların masaya daha eşit oturmasına yardımcı olur.
Adalet işlemden önce başlıyor
Adil değişim mümkündür, fakat yalnız işlemin gerçekleştiği ana bakarak kurulamaz. Mülkiyetin başlangıç dağılımı, bilgiye erişim, tekel gücü, ortak kaynaklar ve temel ihtiyaçların güvence altında olup olmadığı pazarlığın sonucunu önceden biçimlendirir. Herkesin kapıda eşit sayıldığı bir pazar, kapıya gelene kadar yaşanan eşitsizlikleri kendiliğinden düzeltmez. Bazen son derece kurallı ve gönüllü bir işlem, geçmiş ayrıcalıkları her gün yeniden üretebilir.
Bu yüzden adil değişim tek bir doğru fiyat bulmaktan daha geniş bir meseledir. Çalışanların birlikte pazarlık yapabilmesi, tüketicinin gerçek bilgiye ulaşması, tekellerin sınırlandırılması, görünmeyen bedellerin üretici tarafından üstlenilmesi ve temel ihtiyaçların çaresizlik pazarlığına bırakılmaması gerekir. Yine de kusursuz dengeye ulaşamayız; değer ve ihtiyaç her zaman tartışmalı kalacaktır. Adalet belki işlemin sonuna vurulan bir onay damgası değil, tarafların koşulları değiştirebildiği, itiraz edebildiği ve bedelleri görünür kılabildiği sürekli bir ilişkidir.