Fiyat, neyin toplumsal olarak önemli olduğunu değil, hangi isteğin parayla desteklendiğini gösterir. Üretim kolektif, mülkiyet bireysel olduğunda değer yaratmakla değeri sahiplenmek birbirinden ayrılır.
Bir ürünün değeri nereden gelir? Onu yapmak için harcanan emekten mi, insanların ona duyduğu ihtiyaçtan mı, kıtlığından mı, yoksa piyasada birinin ödemeye razı olduğu paradan mı? Bu soru ilk bakışta iktisat kitaplarına ait görünebilir. Oysa ücretlerin neden farklı olduğunu, bir şirketin nasıl kâr ettiğini, bakım işinin niçin düşük ücretlendirildiğini ve bazı dijital varlıkların neden bir anda servet değerine ulaştığını anlamaya çalışırken aynı tartışmanın içindeyiz. Değer yalnız teknik bir fiyat meselesi değildir; kimin katkısının tanındığını ve üretilen zenginlik üzerinde kimin hak iddia edebileceğini belirleyen siyasi bir sorudur.
Emek değerin kaynağı mı?
Klasik emek-değer düşüncesi, malların değerini onları üretmek için toplumsal olarak gerekli emekle ilişkilendirir. Bir ürün doğada hazır bulunmaz; ham maddenin çıkarılması, taşınması, işlenmesi ve kullanılır hâle gelmesi insan emeği gerektirir. Bu bakış, servetin yalnız sermaye sahibinin yatırımıyla değil, sayısız çalışanın ortak faaliyetiyle oluştuğunu görünür kılar. Kârın kaynağı sorulduğunda da önemli bir eleştiri doğar: Çalışan ürettiği değerin tamamını ücret olarak almıyorsa kalan kısım kime ve hangi hakla gider?
Bu yaklaşım, kapitalizmin en doğal görünen ilişkisini tartışmaya açar. İşveren ücret ödediği için emeğin karşılığını vermiş sayılır; ürünün satışından kalan gelir mülkiyet hakkı gereği ona aittir. Emek-değer eleştirisi ise ücretin çalışanın ürettiği toplam değerden daha düşük olmasının sistemin istisnası değil, kârın temel koşulu olduğunu söyler. Çalışma günü içinde insan hem kendi ücretinin karşılığını hem de sermaye sahibine kalan fazlayı üretir.
Her emek değer yaratır mı?
Yalnız harcanan zamana bakmak bazı güçlükler doğurur. Kimsenin istemediği bir ürüne günlerce emek vermek onu otomatik olarak değerli kılmaz. Verimsiz bir yöntemle iki kat süre harcamak da değeri ikiye katlamaz. Bu nedenle emek-değer yaklaşımı bireysel çabadan değil, belirli koşullarda gerekli kabul edilen toplumsal emekten söz eder. Yine de hangi faaliyetin gerekli, hangi ürünün yararlı olduğu piyasadaki talebe bağlandığında tartışma yeniden ödeme gücüne döner.
Ayrıca doğa yalnız pasif ham madde değildir. Toprak, su, ekosistem ve milyonlarca yıllık oluşum insan emeğinden önce vardır. Bir madenin piyasa değeri çıkarma emeğiyle açıklanabilir; fakat madenin kendisini insan üretmemiştir. Doğanın katkısını sıfır fiyatlı girdi saymak, ekonomik değerin ekolojik yıkımı hesaba katmadan büyümesine yol açar. İnsan emeğini görünür kılarken hayatın insan dışı koşullarını görünmez bırakmamak gerekir.
Fiyat ile değer neden ayrılıyor?
Piyasa fiyatı, insanların ne kadar ödemek istediği ve ürünün ne kadar bulunduğuyla değişir. Bir tabloya, arsaya veya dijital varlığa çok az emek harcanmış olsa bile kıtlık ve beklenti fiyatı yükseltebilir. Buna karşılık toplum için vazgeçilmez olan temizlik, bakım ve tarım emeği düşük ücretli kalabilir. Fiyat bu nedenle toplumsal yararın veya harcanan emeğin güvenilir ölçüsü değildir; mülkiyet yapısını, ödeme gücünü ve pazarlık konumunu da yansıtır.
Salgın dönemlerinde “vazgeçilmez çalışan” denilen insanların çoğunun düşük ücret alması bu çelişkiyi açık biçimde gösterdi. Toplum onların işi olmadan yaşayamadı; fakat ücretleri bu hayati değeri yansıtmadı. Buna karşılık finansal işlemlerden veya mülk değerindeki artıştan büyük gelir elde edenler, doğrudan yeni bir ihtiyaç karşılamadan servetlerini büyütebildi. Piyasa bize neyin para getirdiğini söyler; neyin yaşamı sürdürdüğünü değil.
Kolektif üretimin bireysel ödülü
Modern üretimde değer neredeyse hiçbir zaman tek kişinin emeğinden doğmaz. Bir telefon; madencilerin, tasarımcıların, fabrika çalışanlarının, yazılımcıların, lojistik işçilerinin ve kamusal araştırmanın ortak sonucudur. Şirketin kullandığı eğitimli işgücü, yollar, internet altyapısı ve bilimsel bilgi toplum tarafından yıllar içinde oluşturulmuştur. Buna rağmen başarı çoğu zaman vizyoner girişimciye veya markaya atfedilir; kolektif katkı arka planda kalır.
Bu anlatı gelir dağılımını da meşrulaştırır. En üstteki kişinin daha değerli fikir ürettiği, risk aldığı ve sistemi kurduğu söylenerek kazanç farkı doğal gösterilir. Oysa fikrin uygulanabilmesi ve ölçek kazanması çok sayıda görünmez emeğe bağlıdır. Üretim kolektif, mülkiyet bireysel olduğunda değer yaratma ile değeri sahiplenme birbirinden ayrılır. Tartışma yalnız ücretin miktarı değil, karar ve mülkiyet hakkının neden katkıda bulunanlar arasında paylaşılmadığıdır.
Değeri yeniden adlandırmak
Emek-değer teorisi bütün fiyatları açıklayan kusursuz bir hesap makinesi olmayabilir. Fakat “Zenginliği kim üretiyor?” sorusunu masada tutması bakımından hâlâ güçlüdür. Bize ücretin doğal bir karşılık, kârın da sahibin otomatik hakkı olmadığını hatırlatır. Aynı zamanda değerin yalnız emeğe indirgenemeyeceğini; ihtiyaç, bakım, doğa ve ortak bilgi gibi piyasanın zayıf ölçtüğü unsurları hesaba katmamız gerektiğini gösterir.
Belki tek bir değer kaynağı aramak yerine farklı değer biçimlerini ayırmalıyız. Bir şeyin fiyatı, kullanım yararı, toplumsal önemi ve ekolojik bedeli aynı olmayabilir. Ekonomi yalnız fiyatı tanıdığında geriye kalan her şeyi dışarıya iter. Sonra hayatı sürdüren işlerin karşılıksız, yıkıcı faaliyetlerin kârlı olmasına şaşırırız. Değer üzerine tartışmak, yalnız “Bu kaç para eder?” diye sormak değil; “Bunu kim mümkün kıldı, kimin hayatına ne kattı ve karşılığın nasıl paylaşılacağına kim karar verdi?” sorularını geri getirmektir.