Tapu hukuki durumu gösterir, hakkın kaynağını değil. Sahiplik yalnızca kullanma değil; başkasını dışlama, boş tutma ve devretme yetkisidir — bu kadar geniş bir gücün nereden geldiğini sormadan bugünkü dağılımı hayatın düzeni sanmaya başlarız.
Bir evin, tarlanın, fabrikanın veya dijital dosyanın bize ait olduğunu söylediğimizde bu cümleyi çoğu zaman açıklamaya ihtiyaç duymayız. Tapu, fatura, sözleşme ya da hesap şifresi sahipliği kanıtlar. Fakat belgenin gösterdiği hukuki durum, daha temel soruyu cevaplamaz: Bir şeyi neden ve hangi ölçüde kendimizin sayabiliriz? İlk bulan mı sahip olur, emek veren mi, parasını ödeyen mi, devletten belge alan mı? Üstelik sahiplik yalnız kullanma hakkı değildir; başkasını dışlama, devretme, kiraya verme, boş tutma ve bazen yok etme yetkisini de içerir. Bu kadar geniş bir gücün kaynağını sormadan mülkiyeti doğal kabul ettiğimizde, bugünkü dağılımı da hayatın değişmez düzeni sanmaya başlarız.
İlk sahip kimdi?
Mülkiyetin en eski gerekçelerinden biri ilk sahiplenmedir. Sahipsiz olduğu düşünülen bir toprağı çeviren, işleyen ve üzerine yapı kuran kişi onun sahibi sayılır. Emek, doğadan alınan şeyi kişisel hakka dönüştürür. Bu anlatı ilk bakışta adildir: İnsan çabasının sonucundan yararlanmalıdır. Fakat “sahipsiz” denilen yerlerde daha önce yaşayan, ortak kullanan veya mevsimsel olarak yararlanan topluluklar varsa ilk sahiplik hikâyesi bir el koymayı gizleyebilir.
Tarihte geniş toprakların mülkiyete dönüşmesi çoğu zaman boş alanın çalışkan insanlarca değerlendirilmesiyle değil; çitleme, fetih, sömürgecilik ve devlet kararıyla gerçekleşti. Ortak otlaklar, ormanlar ve sular tapuya bağlanınca onlardan geçinen insanlar “başkasının mülküne giren” kişilere dönüştü. Bir kuşağın zorla kurduğu sınır, sonraki kuşakta hukuki ve doğal göründü. Bugünkü belgenin gerisindeki tarih unutulduğunda mülkiyet masum bir başlangıç kazanır.
Emek veren neden her zaman sahip olmuyor?
Bir şeyi emeğiyle dönüştüren kişinin hak sahibi olduğu düşüncesini ciddiye alırsak, modern işyerinde tuhaf bir sonuçla karşılaşırız. Evi yapan işçi evin, ürünü yetiştiren tarım işçisi tarlanın, yazılımı geliştiren çalışan şirketin sahibi değildir. Üreten kişi ücretini alır; ortaya çıkan ürün ve gelecekteki kazanç üretim araçlarının sahibine aittir. Emek mülkiyetin kaynağı olarak anlatılırken gerçek ekonomide mülkiyet, başkalarının emeğinin sonucunu sahiplenme yetkisi verir.
Elbette sermaye, araç, bilgi ve risk de üretime katılır. Fakat bu katkıların karşılığıyla karar gücünün süresiz biçimde tek kişide toplanması aynı şey değildir. Bir yatırımın bedeli karşılandıktan sonra bile mülk sahibi üretimin nasıl yapılacağını, kazancın nasıl bölüşüleceğini ve işyerinin geleceğini belirlemeye devam eder. Çalışan ise yıllarını verdiği kurumdan ayrıldığında çoğu zaman yalnız son maaşıyla çıkar. Emek, mülkiyeti meşrulaştıran hikâyede merkezde; mülkiyetin dağılımında kenardadır.
Kullanmak ile dışlamak arasındaki fark
Gündelik dilde kişisel eşyayla başkalarının yaşamını etkileyen mülkiyeti aynı kelimeyle anlatıyoruz. Diş fırçamın, bilgisayarımın veya yaşadığım evin bana ait olması kişisel alanımı korur. Bu sahiplik, başkasının keyfî müdahalesine karşı güvence sağlar. Buna karşılık yüzlerce konutu boş tutmak, bir su kaynağını denetlemek veya bir fabrikanın geleceğine tek başına karar vermek başkalarının yaşam koşulları üzerinde güç kurar.
Mülkiyet tartışması bu ayrım görülmediğinde kolayca korkuya dönüşür. Her eleştiri insanların kişisel eşyalarının alınacağı şeklinde sunulur. Oysa temel mesele çoğu zaman kullanım için sahip olunan şeylerle, gelir ve yönetim gücü sağlayan varlıkların aynı hak rejimine tabi olup olmamasıdır. Bir insanın yaşadığı ev üzerindeki güvenliğiyle, barınma ihtiyacını kira gelirine bağlayan büyük mülkiyet aynı toplumsal sonucu üretmez. İlki bağımsızlığı koruyabilir, ikincisi başkasının bağımlılığından kazanç sağlayabilir.
Mülkiyet bir ilişki ve iktidardır
Bir şeye sahip olmak, nesneyle aramızdaki özel bağdan çok diğer insanlarla kurulan hukuki ilişkidir. “Bu benim” dediğimde toplumdan bu iddiayı tanımasını ve gerektiğinde başkalarını uzak tutmasını isterim. Mülkiyet bu nedenle yalnız bireysel bir hak değil; kayıt sistemi, mahkeme ve yaptırım gücüyle sürdürülen toplumsal bir kurumdur. Devlet mülkiyete sonradan karışmaz; hangi sahipliğin geçerli olduğunu tanımlayarak onu kurar.
Bu kurum insana güvence ve plan yapma imkânı sağlayabilir. Fakat kaynaklar eşitsiz dağıldığında mülkiyet, sözleşmelerin çok ötesine uzanan bir iktidar üretir. Toprağı olmayan toprağı olana, evi olmayan ev sahibine, üretim aracına erişemeyen işverene bağımlı hâle gelir. Sahip kişi doğrudan emir vermese bile kaynağı geri çekme ihtimali davranışları biçimlendirir. Ekonomik güç böylece özel alanın içinde siyasi bir nitelik kazanır.
Ortak olanı nasıl koruyacağız?
Mülkiyetin alternatifi her şeyin sahipsiz ve bakımsız kalması değildir. İnsanlar tarih boyunca ormanları, meraları, suyu, bilgiyi ve ortak mekânları birlikte yönetmenin kurallarını geliştirdi. Müşterek dediğimiz bu alanlarda kullanım hakkı, bakım yükümlülüğü ve karar süreci birbirine bağlanabilir. Ne özel sahibin sınırsız yetkisi ne de uzak bir bürokrasinin tek taraflı yönetimi zorunludur. Ancak ortaklık kendiliğinden işlemez; açık kurallar, katılım, sınırlar ve sorumluluk gerekir.
Sahipliğin nereden geldiğini sormak, insanların güvenli yaşam alanını ortadan kaldırmak için değil, mülkiyetin hangi noktada başkalarının hayatını yönetme hakkına dönüştüğünü görmek içindir. Emek, ihtiyaç, kullanım, geçmiş adaletsizlikler ve ekolojik sınırlar hesaba katılmadan yalnız belgeye bakmak yeterli değildir. Bir şeyin yasal sahibi olmak, onu dilediğimiz gibi kullanmanın ahlaken de haklı olduğu anlamına gelmez. Belki mülkiyet için en dürüst soru “Bu kimin?”den önce şudur: Bu kaynakla ilgili kararın sonuçlarını kim yaşıyor ve o insanların ne kadar sözü var?