Devleti ayırt eden amaçları değil aracıdır: kuralını gerektiğinde bedene dokunarak uygulayabilmesi. Bu yetki ne kadar alışılmış görünürse görünsün tek soru açık kalır — koruyucuya karşı bizi kim koruyor?
Max Weber devleti, belirli bir toprak parçası içinde meşru fiziksel şiddet kullanma tekelini başarıyla talep eden insan topluluğu olarak tanımladığında devletin amaçlarından çok ayırt edici aracına dikkat çekiyordu. Eğitim, yol, sağlık veya yardım başka kurumlar tarafından da sağlanabilir. Devleti farklı kılan, kurallarını gerektiğinde zor kullanarak uygulayabilmesi ve başka güçlerin şiddetini yasaklama yetkisini kendisinde görmesidir.
Tekel şiddetin yokluğu değildir
Şiddet tekeli, toplumda artık şiddet bulunmadığı anlamına gelmez. Bireylerin ve grupların güç kullanımı sınırlandırılırken polis, ordu ve ceza sistemi kurumsallaşır. Devlet şiddeti ortadan kaldırmaktan çok merkezileştirir, kimlerin hangi koşullarda güç kullanabileceğini belirler.
Bu merkezileşme kan davasını, özel orduları ve güçlülerin açık zorbalığını sınırlayabilir. İnsanların haklarını kendi güçleriyle savunmak zorunda olmadığı bir düzen önemli bir güvence sunar. Fakat aynı yoğunlaşma, devletin şiddeti denetleyecek daha güçlü bir makam bulunmadığı için büyük bir tehlike de yaratır.
Meşru sıfatını kim veriyor?
Weber’in tanımındaki kritik kelime yalnızca şiddet değil, meşruluktur. Bir haydut silah kullandığında suç, polis kullandığında görev sayılabilir. Fark yalnızca eylemde değil, eylemi yapanın tanınan yetkisindedir. Ancak bu yetkinin kaynağı tartışmalıdır. Devlet kendi yasasını yapıyor, uyguluyor ve güç kullanımını yine kendi kurumları aracılığıyla soruşturuyorsa meşruluğu kendi kendine onaylayan kapalı bir döngü oluşabilir.
Yasal yetki her güç kullanımını haklı çıkarmaz. Bir müdahale kanunda yazılı olsa bile ölçüsüz, ayrımcı veya insan onuruna aykırı olabilir. Meşruiyet, üniformadan ve prosedürden daha fazlasını gerektirir: zorunluluk, orantı, şeffaflık ve gerçek hesap verebilirlik.
Güç kullanımının gündelik yüzü
Devlet şiddeti yalnızca meydandaki cop veya savaş alanındaki silah değildir. Haciz, tahliye, gözaltı, sınır dışı ve cezanın arkasında da fiziksel zorlama ihtimali bulunur. Çoğu işlem sakin bir kâğıt ve resmî bir dille yürür; fakat yurttaş uymadığında zincirin sonunda zor kullanma kapasitesi vardır.
Bu gerçek her kuralı şiddet olarak adlandırmayı gerektirmez. Yine de bürokratik işlemlerin tarafsız görünümünün arkasındaki yaptırımı hatırlatır. Bir emir gönüllü biçimde uygulandığı için zorlayıcı niteliğini kaybetmez; insanlar sonucun ne olacağını bildikleri için açık müdahaleye gerek kalmamış olabilir.
Özel şiddet devletle nasıl birleşir?
Devletin tekel iddiası pratikte hiçbir zaman kusursuz değildir. Özel güvenlik şirketleri, silahlı gruplar ve ekonomik güç sahipleri farklı biçimlerde zorlama kullanabilir. Devlet bazen bu güçleri yasaklamak yerine lisanslar, destekler veya görmezden gelir. Böylece tekel doğrudan kullanım kadar kimin kullanmasına izin verileceğini belirleme yetkisi hâline gelir.
Ekonomik zorunluluk da fiziksel şiddetten farklı olsa bile insanların hareket alanını ciddi biçimde daraltabilir. Devlet yalnızca sokaktaki gücü değil, mülkiyet düzenini ve sözleşmeleri de zor kullanma kapasitesiyle korur. Bu nedenle şiddet tekeli sınıfsal ilişkilerden bağımsız düşünülemez. Hangi mülkün korunacağına ve hangi itirazın kamu düzenini bozduğuna karar vermek siyasi bir tercihtir.
Koruyucuyu denetlemek
Şiddet kullanma kapasitesi toplum adına yürütülüyorsa toplumun güçlü ve sürekli denetimine açık olmalıdır. Bağımsız soruşturma, açık kayıt, yargısal denetim ve mağdurların etkili başvuru yolları olmadan kurum kendi hatasını kendisi değerlendiren bir yapıya dönüşür. Görevlilerin yalnızca emir uyguladıklarını söylemesi de sorumluluğu ortadan kaldırmamalıdır.
Yine de yalnızca daha iyi denetlenen bir tekel yeterli olmayabilir. Şiddete duyulan ihtiyacı azaltan toplumsal koşullar da kurulmalıdır. Eşitsizliğin, dışlanmanın ve güvencesizliğin derin olduğu yerde güvenlik kurumu sürekli büyür. Sorunların siyasi nedenleri çözülmeden sonuçları polisiye yöntemlerle yönetilir.
Weber’in tanımı devleti övmek veya mahkûm etmekten önce onun sert çekirdeğini görünür kılar. Devletin son sözü, gerektiğinde bedene dokunabilme yetkisidir. Bu yetki ne kadar alışılmış ve yasal görünürse görünsün sürekli şu soruya açık kalmalıdır: Gücü kullanan gerçekten toplumun güvenliğini mi koruyor, yoksa toplum üzerinde kendi güvenliğini mi kuruyor?